Mardin Nusaybin Fidancı – Mercimek Fidanı ve Yetiştiriciliği

Mercimek Gübreleme Rehberi: Ne Zaman ve Hangi Gübre Verilmeli?

Mercimek, protein bakımından çok zengin bir bitki olsa da besin ihtiyacı konusunda diğer tarla bitkilerinden ayrılır. Köklerinde yaşayan Rhizobium bakterileri sayesinde havadaki azotu toprağa bağlayabilir. Ancak bu, hiç gübreleme yapılmayacağı anlamına gelmez. Yanlış veya aşırı gübreleme, hem maliyeti artırır hem de bitkinin doğal yeteneğini bozarak verimi düşürür. Bu yüzden mercimekte gübreleme "tahminle" değil, toprak analizi ile yapılmalıdır.

Önce toprak analizi

Mercimek yetiştiriciliğinde en doğru yol, ekim öncesinde toprak analizi yaptırmaktır. Analiz sonuçları, toprağınızın hangi elementten ne kadar eksik olduğunu net bir şekilde gösterir. Analiz sonucuna göre bir ziraat mühendisine veya il/ilçe tarım müdürlüğüne danışarak bölgenize ve toprak yapınıza en uygun gübreleme programını oluşturmalısınız.

Temel besin elementleri ve görevleri

Mercimeğin sağlıklı gelişimi ve yüksek verim vermesi için belirli elementlere ihtiyacı vardır:

• Azot (N): Bitkinin yeşil aksamının gelişimi için gereklidir. Ancak mercimek kendi azotunu köklerindeki nodüllerde üretebildiği için çok yüksek dozlarda azot verilmemelidir. Fazla azot, bitkinin aşırı boylanmasına (vejetatif gelişme) ve tohum veriminin düşmesine neden olabilir.
• Fosfor (P): Kök sisteminin güçlenmesi, çiçeklenme ve olgunlaşmanın hızlanması için kritiktir. Özellikle kök gelişimi için çok önemlidir.
• Potasyum (K): Bitkinin direncini artırır; ihtiyaç halinde kök sistemini desteklemek için kullanılabilir.
• Organik Madde: Toprağın yapısını iyileştirir ve su tutma kapasitesini artırır.

Besin eksikliği ve aşırı kullanım belirtileri

• Azot dengesizliği: Azotun çok fazla verilmesi bitkiyi aşırı yeşil ve boylu yapar ancak bu durum bitkiyi kuraklık tehlikesine sokar ve tohum verimini azaltır.
• Fosfor eksikliği: Kök gelişimi zayıf kalır, bitki genel olarak gelişmekte zorlanır.
• Yabancı ot ve hastalık riski: Yanmamış veya tam olarak fermente olmamış ahır gübresi kullanımı, toprakta yabancı otların artmasına ve bitkide çeşitli hastalıklara yol açarak verimi düşürür.

Gübreleme zamanı ve yöntemi nasıl olmalı?

Gübreleme zamanı ve şekli, yetiştirme amacınıza ve bölgenize göre değişiklik gösterir:

• Ekim Sırasında: Genel bir uygulama olarak, bitki çimlenip köklerdeki nodüller (yumrucuklar) oluşup azot bağlamaya başlayana kadar ekimle birlikte az miktarda azot ve fosfor verilmesi önerilir. Örneğin, saf madde olarak dekara 1-2 kg azot ve 2.5 kg fosfor gibi miktarlar bakteriyel aktiviteyi teşvik etmek için kullanılabilir.
• Uygulama Şekli: Eğer mibzerle ekim yapılıyorsa gübre ekimle birlikte verilebilir. Eğer ekim serpme yapılacaksa, gübre toprak yüzeyine serpilmeli ve kazayağı veya diskaro ile toprakla iyice karıştırılmalıdır.
• Yazlık Mercimeklerde Dikkat: Yazlık mercimek yetiştiriciliğinde, bitkiyi aşırı vejetatif gelişime (sadece yaprak ve dal büyümesine) teşvik etmemek için azot miktarı dikkatli ayarlanmalıdır. Yağışın bol olduğu bölgelerde azot kullanımı daha yararlı olabilirken, kurak bölgelerde aşırı azot bitkiyi riske atabilir.
• Gübre Dozu: Uygulanacak miktar; toprağın yapısına, bölgenin iklimine ve en önemlisi analiz sonuçlarına göre belirlenmelidir. Genel bir bilgi olarak, dekara ortalama 2-3 kg Azot ve 4-6 kg Fosfor (P2O5) uygulamaları verimi artırabilir ancak bu rakamlar mutlaka analizle teyit edilmelidir.

Organik gübre kullanımı

Mercimekte ahır gübresi kullanacaksanız çok dikkatli olmalısınız. Kullanacağınız gübrenin mutlaka tam olarak yanmış olması gerekir. Yanmamış gübre hem bitkiyi hastalandırır hem de tarlada istenmeyen yabancı otların hızla yayılmasına sebep olur.

Mercimek Yetiştiriciliği: Ekim, Bakım ve Yabancı Ot Mücadelesi

Mercimek, tek yıllık bir bitki olup çevre koşullarına ve çeşitlerine göre boyu 15 ile 75 cm arasında değişebilir. Gövdesi dik, dört köşeli, içi boş ve yumuşak tüylüdür. Nohut gibi baklagillerden farklı olarak mercimekte budama veya uç alma gibi işlemler uygulanmaz; bunun yerine bitkinin gelişim dönemindeki bakım işleri, özellikle yabancı ot mücadelesi ve doğru ekim teknikleri verimi doğrudan etkiler.

Mercimek ekimi nasıl yapılır ve ne kadar tohum atılmalıdır?

Mercimek ekimi genellikle buğday ekiminde kullanılan mibzerlerle gerçekleştirilir. Ekilecek tohum miktarı, tohumun iriliğine ve ekim zamanına (kışlık veya yazlık) göre farklılık gösterir. Doğru miktarda tohum kullanımı, bitki popülasyonunun dengeli olması için kritiktir.

• İri taneli pul mercimek için: Kışlık ekimlerde dekara 14-15 kg, yazlık ekimlerde ise 10-12 kg tohum atılmalıdır.
• Küçük taneli mercimek için: Kışlık ekimlerde dekara 8-10 kg, yazlık ekimlerde ise 7-8 kg tohum yeterlidir.
• Metrekare bazında hesaplama: Tohumlar temiz ve çimlenme gücü yüksekse; kışlık mercimekte m² başına 250-300 tane, yazlık mercimekte ise m² başına 175-225 tane düşecek şekilde ekim yapılmalıdır.

Yabancı ot mücadelesi nasıl olmalıdır?

Mercimek yetiştiriciliğinde verimi düşüren en önemli faktör yabancı otlardır. Özellikle kışlık mercimekte yabancı ot kontrolü çok daha zordur ve bu durum verim kaybına yol açar. Mücadele yöntemleri bölgeye ve tarla büyüklüğüne göre değişir:

• Elle ot alma: Küçük alanlarda veya bitkinin ilk gelişme döneminde yapılan elle ot alma işlemi verimi artırmak adına oldukça faydalıdır.
• Tırmık çekme: Ekimden iki hafta sonra sıra aralarına tırmık çekmek yabancı otları temizlemek için etkili bir yöntemdir. Tırmıklama sırasında bitkiler zarar görse bile, bitki toprak altı boğumlarından yan dallar çıkararak kendini yeniler; ancak bu durum olgunlaşma süresini biraz geciktirebilir.
• Bölgesel yöntemler: Orta Anadolu gibi yazlık mercimek yetiştirilen yerlerde bir defa ot alımı çok fayda sağlar. Güneydoğu Anadolu gibi büyük tarlaların olduğu bölgelerde elle ot alma ekonomik olmadığı için, ilk sürümün pullukla derin, yağmur sonrası yabancı otlar çimlenirken ise yüzeyden yapılması önerilir.

Bitki gelişimi ve çevre koşulları nasıl etkiler?

Mercimeğin gelişimi sıcaklık ve toprak yapısına karşı oldukça hassastır. Bitkinin sağlıklı gelişmesi için şu noktalar göz önünde bulundurulmalıdır:

• Sıcaklık etkisi: Mercimek yetiştiriciliğinde sıcaklık, bitkinin yaprak ve dal sayısını doğrudan etkiler. Sıcaklığın yüksek olması yaprak sayısını artırırken dal sayısını azaltabilir; düşük sıcaklıklar ise dallanmayı artırır.
• Toprak yapısı: Toprak farklılıkları bitkinin boyunu ve yapısını değiştirir. Kuru ve hafif topraklarda yetişen mercimekler daha kısa boylu ve az dallı olur, ancak bu bitkiler daha kısa sürede çiçeklenip bakla bağlama eğilimindedir.
• Kök sistemi: Mercimek, toprakta bulunan besin maddelerinden yüksek oranda faydalanabilen bir kök sistemine sahiptir. Kökler üzerinde bulunan ve içinde Rhizobium ciceri bakterilerini barındıran nodüller, bitkinin beslenmesine yardımcı olur.

Hasat zamanı nasıl anlaşılır?

Hasat zamanının belirlenmesi, ürün kalitesi için hayati önem taşır. Özellikle Orta Anadolu ve Geçit Bölgelerinde mercimekler limon sarısı rengini aldığında ve taneler iki parmak arasına alındığında ezilmiyorsa hasat zamanı gelmiş demektir. Hasat yöntemi bölgeye göre değişebilir; elle yolma, tırpanla biçme veya traktör ekipmanları ile yapılabilir.

Mercimek Hastalıkları: Belirtiler, Zararlılar ve Korunma Yolları

Mercimek yetiştiriciliğinde verimi doğrudan etkileyen en büyük sorunlar mantari hastalıklar ve zararlılardır. Hastalıklarla mücadelede en etkili yöntem, hastalık ortaya çıkmadan önce alınan kültürel önlemlerdir. Eğer hastalık belirtileri görülürse, mutlaka ruhsatlı ürünleri, etiketindeki doz ve zamanda kullanın ve en yakın il/ilçe tarım müdürlüğüne danışın.

1. Antraknoz (Colletotrichum trifolii)

Nohut tarımında olduğu gibi mercimek üretiminde de en çok görülen ve en büyük zararı yapan hastalıkların başında antraknoz gelir. Tohumla taşınabilen çok tehlikeli bir hastalıktır.

Belirtiler: Bitkinin çeşitli kısımlarında lekeler şeklinde kendini gösterir. Tohumla geçen bir hastalık olduğu için temiz olmayan tohum kullanımı hastalığın tarlaya hızla yayılmasına neden olur.

Korunma:

• En önemli önlem, ekilecek tohumun hastalıksız bir tarladan alınmış olmasıdır.
• Bölgenizdeki hastalıklara karşı genetik dayanıklılığı sağlanmış, yüksek verimli ve tescilli çeşitlere ait sertifikalı tohumlar kullanın.
• Ekim öncesi tohumluk seçiminde çimlenme gücü yüksek, temiz ve karışıksız tohumları tercih edin.

2. Mildiyö ve Pas Hastalıkları

Mercimek bitkisini zayıflatan ve yaprak yapısını bozan mantari hastalıklardır.

• Mercimek Mildiyösü (Peronospora lentis): Yapraklarda ve bitki dokularında gelişim bozukluklarına yol açar.
• Pas Hastalığı (Uromyces fabae): Bitki üzerinde karakteristik pas lekeleri oluşturur.
• Köse/Cercospora Yaprak Lekesi (Cercospora zonata): Yapraklarda lekeler oluşturarak fotosentez kapasitesini düşürür.

Korunma: Bu tür mantari hastalıkların gelişimi ortamdaki nem oranına bağlıdır. Sulama yaparken ortamdaki nemin aşırı artmasının bu hastalıkları teşvik edebileceğini unutmayın. Drenajı iyi, su birikintisi olmayan tarlalar tercih edilmelidir.

3. Kök ve Gövde Çürüklükleri

Toprak kökenli olan bu hastalıklar, özellikle bitkinin kök sistemini ve sap kısmını hedef alır.

• Kök ve Sap Çürüklüğü (Sclerotinia sclerotiorum / Botrytis cinerea): Bitkinin kök ve sap kısmında çürümeye neden olur.
• Kök Boğazı Çürüklüğü (Corticium rolfsii): Bitkinin toprakla temas ettiği noktada çöküşlere yol açar.
• Fusarium Solgunluğu (Fusarium oxysporum f. sp. lentis): Bitkinin su iletim sistemini bozarak solgunluğa neden olur.
• Rhizoctonia ve Pythium Çürüklükleri: Özellikle genç bitkilerde kök sisteminin zarar görmesine yol açar.

Korunma:

• Drenaj çok önemlidir: Tarla yüzeyinde kısa süreli de olsa su göllenmesi olması, kök ve sap çürüklüğü hastalıklarını tetikler.
• Gübreleme: Yanmamış ahır gübresi kullanmaktan kaçının. Yanmamış gübre hem hastalıkları artırır hem de yabancı ot sorununa yol açarak verimi düşürür. Gübre mutlaka tam yanmış olmalıdır.
• Toprak Yapısı: Geçirgenliği iyi, drenaj problemi olmayan topraklar seçilmelidir.

4. Mercimek Zararlıları

Hastalıkların yanı sıra, ekonomik kayba neden olan çeşitli böcek ve zararlılar da mevcuttur.

• Tohum ve Bitki Zararlıları: Mercimek tohum böceği, Apion, mercimek hortumlu böceği, mercimek yeşilkurdusu, gram caterpillar (Heliothis obsoleta), gram cutworm (Ochropleura flammatra) ve Bruchus türleri (Bruchus ervi ve Bruchus lentis) önemli zararlılardır.
• Diğer Zararlılar: Kök koşnili, beyaz karıncalar (Clotermes sp.) ve kök-kavuk nematodları da bitkiye zarar verebilir.

Mücadele: Zararlıların tespiti için bitki sağlığı uzmanlarıyla iletişime geçilmeli ve belirtiler incelenmelidir. Mücadele yöntemleri zararlının türüne ve yoğunluğuna göre değişir.

5. Diğer Önemli Tehditler: Virüsler ve Parazitler

Mercimekte Pea enation mosaic virus, Bean yellow mosaic virus ve özellikle tehlikeli olan Pea seed borne mosaic virus (PSbMV) gibi virüs hastalıkları görülebilir. Ayrıca Cuscuta sp. ve Orobanche sp. gibi parazit bitkiler de mercimek tarlalarında verimi ciddi şekilde düşürebilir.