Aydın Fidancı – Zeytin Fidanı ve Yetiştiriciliği

Zeytin Fidanı Seçimi: Çeşit ve Kaliteli Fidan

Bir zeytin bahçesinin başarısı büyük ölçüde fidanla başlar. Yanlış çeşit ya da hastalıklı fidan, yıllarca sürecek bir sorun demektir; çünkü zeytin yarım yüzyıldan uzun süre aynı yerde kalacaktır.

Çeşit seçerken nelere bakmalı?

• Bölgeye uyum: Çeşidin bölgenizde denenmiş ve başarılı olmuş olması gerekir. Bakanlık, uyum çalışması yapılmamış yöre dışı ya da yabancı çeşitlerle bahçe kurulmamasını önerir.
• Amaç: Yağ mı, sofralık mı, ikisi birden mi? Örneğin Ayvalık yağlık, Domat yeşil sofralık, Gemlik siyah sofralık ve yağlık olarak öne çıkar.
• Soğuğa dayanım: Kışı sert geçen bölgelerde soğuğa daha dayanıklı çeşitler seçilmelidir.
• Sulama imkânı: Kuru tarımda ve sulu tarımda başarılı olan çeşitler farklı olabilir.

Türkiye'de yaygın zeytin çeşitleri

• Gemlik: Marmara kökenli; siyah sofralık ve yağ için değerlendirilir. Erken meyveye yatmasıyla bilinir.
• Ayvalık (Edremit): Kuzey Ege'nin yağlık çeşidi; yağ kalitesiyle tanınır.
• Memecik: Güney Ege'de (Aydın, Muğla, İzmir) en yaygın çeşit; yağlık ve sofralık kullanılır.
• Domat: Akhisar yöresinin iri taneli yeşil sofralık çeşidi.
• Uslu: Akhisar yöresinde siyah sofralık olarak değerlendirilir.
• Nizip Yağlık ve Kilis Yağlık: Güneydoğu Anadolu'nun yağlık çeşitleri.

Tozlayıcı çeşit gerekir mi?

Zeytin çok bol çiçek açar; çiçeklerin yalnızca %1–2'sinin meyveye dönüşmesi iyi bir verim için yeterlidir. Bazı çeşitler kendi çiçek tozuyla iyi meyve tutarken bazıları başka bir çeşidin tozuna ihtiyaç duyar. Yeterli tozlanma için bahçede yaklaşık %10 oranında tozlayıcı çeşit bulundurulması önerilir. Hangi çeşidin hangisine tozlayıcı olduğunu fidan alırken mutlaka sorun.

Kaliteli fidan nasıl anlaşılır?

• Üzerinde çeşit adını gösteren etiketi ve sertifikası vardır.
• Gövdesi düz, sağlıklı ve yaşına göre yeterli kalınlıktadır; kabukta yara, ur (siğil) veya çatlak yoktur.
• Yaprakları canlı, koyu yeşil–gümüşi renktedir; yapraklarda leke, sararma ya da yoğun dökülme yoktur.
• Tüplü fidanlarda kök topu sağlamdır; tüp dibinden çıkıp kıvrılmış, dolanmış kökler yoktur.
• Gövde ve dallarda koşnil, pamuklu bit gibi zararlılar ya da yapışkan bal özü (fumajin) görülmez.

Sertifikalı ve etiketli fidanlarımızı zeytin fidanı sayfamızda bulabilirsiniz.

Zeytin Fidanı Nasıl Dikilir? Adım Adım Dikim

Doğru dikilen bir zeytin fidanı hızla kök salar ve erken meyveye yatar. Dikimde yapılan hatalar ise (gübrenin köke değmesi, fidanın çok derine gömülmesi, can suyu verilmemesi) fidan kayıplarının en büyük nedenidir.

Ne zaman dikilir?

Zeytin fidanları en uygun olarak sonbahar yağmurları başladıktan sonra ya da ilkbaharda dikilir. Tüplü fidanlar, ilkbahar don tehlikesinin olmadığı yerlerde yılın hemen her döneminde dikilebilir; ancak yaz sıcağında dikilen fidanın düzenli sulanması şarttır. Kışı soğuk geçen bölgelerde ilkbahar dikimi daha güvenlidir.

Dikimden önce toprak hazırlığı

1. Toprak analizi yaptırın; temel gübrelemenin miktarı bu analize göre belirlenir.
2. Toprakta sert bir tabaka varsa dipkazan veya riperle kırın. Toprak, dikimden önceki sonbaharda 90–100 cm derinliğe kadar işlenmelidir.
3. Su tutan yerlerde önce drenaj yapın (İklim ve Toprak İstekleri).
4. Dikim yerlerini ip ve kazıkla işaretleyin.
5. Çukurları mümkünse sonbaharda, en geç dikimden 1 ay önce açın. Yaygın uygulamada çukurlar fidanın kök topunun rahatça sığacağı genişlikte, yaklaşık 50–60 cm derinlikte açılır.

Dikim mesafesi

• Geleneksel bahçe: Bakanlığın örnek projesinde dekara 40 fidan (yaklaşık 5×5 metre) öngörülür. Sulama imkânı olmayan kıraç arazilerde ağaçlar suyu paylaşacağı için daha geniş aralıklar tercih edilir.
• Sık dikim: Makineli hasada uygun modern bahçelerde 4×1,5 m veya 3,5×1,25 m gibi dar aralıklar kullanılır. Bu sistem sulama, yoğun bakım ve buna uygun çeşit (ör. Arbequina, Koroneiki) ister.
• Mesafe; çeşidin gelişme gücüne, toprağın verimliliğine ve sulama imkânına göre belirlenir.

Adım adım dikim

1. Gübreyi dibe koyun: Çukurun dibine, fidanın oturacağı seviyeye kadar; iyi yanmış hayvan gübresi, fosforlu ve potasyumlu gübre ile üst toprak iyice karıştırılarak (veya bir kat gübre, bir kat toprak şeklinde) doldurulur.
2. Araya toprak serin: Gübrenin fidan köküne doğrudan değmemesi için üzerine bir miktar temiz toprak konur. Taze gübre ya da kimyasal gübre köke değerse kökü yakar.
3. Fidanı tüpten çıkarın: Fidanı tüpünden tutarak taşıyın; kök topunu dağıtmadan poşeti kesip çıkarın. Poşetle birlikte dikmeyin.
4. Doğru derinlikte yerleştirin: Fidanı çukurun ortasına, fidanlıktaki derinliğinde oturtun. Aşılı fidanlarda aşı noktası toprak üstünde kalmalıdır.
5. İki seferde sıkıştırın: Çukur yarı dolunca toprağı iyice bastırın, tamamen dolunca bir kez daha sıkıştırın. Böylece köklerin etrafında hava boşluğu kalmaz.
6. Herek (destek kazığı) dikin: Hâkim rüzgâr yönüne, yaklaşık 1,5 metre boyunda bir herek dikin ve fidanı gövdeyi sıkmayacak şekilde bağlayın.
7. Çanak açıp can suyu verin: Fidanın çevresine su tutacak bir çanak açın ve dikimden hemen sonra bol can suyu verin.

Dikimden sonraki ilk aylar

• Yağış yoksa toprak kurudukça sulayın; ilk yaz fidanın susuz kalmaması çok önemlidir (Sulama).
• Fidan çevresini yabancı otlardan temiz tutun; otlar suyu ve besini paylaşır.
• Hayvan ve kemirgenlere karşı gövdeyi koruyun.
• İlk yıllarda şekil vermek için yapılacak budama Budama ve Terbiye bölümünde anlatılmıştır.

Zeytin Sulama: Ne Zaman, Ne Kadar, Hangi Yöntemle?

Zeytin kuraklığa dayanıklı bir ağaçtır; susuz arazide de yaşar ve ürün verir. Ancak "dayanmak" ile "verimli olmak" aynı şey değildir. Doğru zamanda verilen su, zeytinde verimi ve yağ miktarını kat kat artırır.

Sulamanın etkisi

Bakanlık verilerine göre uygun sulama, bazı çeşitlerde meyve verimini 4–5 kat, yağ verimini 3–5 kat artırabilmektedir. Sulanan ağaçlarda periyodisite (bir yıl var, bir yıl yok) de azalır.

Ne zaman sulanmalı?

Ülkemiz koşullarında sulama, sıcaklığın en yüksek, yağışın ve topraktaki suyun en düşük olduğu mayıs–eylül ayları arasında yapılır. Ağacın suya en çok ihtiyaç duyduğu dönemler şunlardır:

• Çiçeklenme ve meyve tutumu (ilkbahar sonu): Susuzluk çiçek ve genç meyve dökümüne yol açar.
• Meyve büyümesi ve çekirdek sertleşmesi (yaz başı–ortası): Su eksikliği meyvenin küçük kalmasına neden olur.
• Yağ birikimi (yaz sonu–sonbahar başı): Bu dönemdeki su, yağ miktarını doğrudan etkiler. Bu dönemdeki susuzluk, meyvenin küçük ve buruşuk kalmasına yol açar.

Hangi yöntem?

• Damla sulama en iyi yöntemdir: Suyu doğrudan kök bölgesine verir, su tasarrufu sağlar, gübreyi suyla birlikte vermeye (fertigasyon) imkân tanır ve hastalık riskini azaltır.
• Damla sulama kurulamıyorsa ilk yıl çanak usulü, ikinci yıldan itibaren ağaç tacının kenarlarını hedef alan karık usulü uygulanabilir.
• İlk yıllarda çanakla verilen bol su toprağın derinlerine işler ve köklerin derine inmesine yardım eder.

Aşırı sulamanın zararları

• Toprağın sürekli ıslak kalması kök çürüklüğüne ve halkalı leke hastalığına zemin hazırlar.
• Salma (tava) sulama, topraktaki Verticillium solgunluk mantarını bahçede yayar. Bu hastalığın görüldüğü bölgelerde salma sulamadan kaçınılmalı, damla sulama yapılmalıdır (Hastalıklar).
• Fazla su, meyvede yağ oranını düşürüp su oranını artırabilir.

Pratik ipucu

Sulama zamanını takvimden çok toprağa bakarak belirleyin: Kök bölgesinden (20–40 cm derinlikten) alınan toprak avuçta sıkıldığında dağılıyorsa sulama zamanı gelmiştir; çamur gibi yapışıyorsa henüz su vermeyin.