Aydın Nazilli Fidancı – Çilek Fidanı ve Yetiştiriciliği

Çilek Zararlıları ve Hastalıkları: Belirtiler, Takip ve Entegre Mücadele Yöntemleri

Çilek yetiştiriciliğinde verim ve kaliteyi belirleyen en temel unsur, bitki sağlığını korumaktır. Hastalık, zararlı ve yabancı otlar, çilek üretiminde ortalama %30-35, salgın durumlarında ise %100 oranında ekonomik kayba yol açabilir. Bakanlığımızın benimsediği "Entegre Zirai Mücadele" stratejisi; öncelikle dayanıklı çeşit kullanımı, kültürel tedbirler, fiziksel mücadele ve biyolojik yöntemleri esas alır. Kimyasal mücadele ise bu sürecin en son halkasıdır.

1. Çiçek Tripsleri (Thrips spp.)

Fotoğraf: Alton N. Sparks, Jr., University of Georgia, Bugwood.org · CC BY 3.0 us

Zarar şekli: Polifag (çok konukçulu) bir tür olan bu zararlılar; yaprak, stolon, meyve ve kök boğazında zarar oluştururlar. Özellikle çiçeklerde beslenerek çiçeklerin kurumasına ve meyve kalitesinin bozulmasına neden olurlar. Çiçek tripsleri, pamuk, turunçgil, domates, biber ve kavun gibi birçok bitkiyle de beslenebildiği için bahçedeki diğer bitkilerden de taşınabilir.

Takip ve Mücadele: Çiçek tripslerine karşı doğrudan kimyasal ilaçlama yerine, diğer zararlılarla (Kırmızı örümcek, Yaprakbiti vb.) entegre bir yaklaşım sergilenmelidir. İlaçlama yapılacaksa, çiçeklenme dönemindeki dölleyicileri korumak adına, böcek faaliyetinin en az olduğu çiçeklenme öncesinde veya bitkilerin %10'u çiçek açmadan önce uygulama yapılmalıdır. İlaçlamalar, çiğ kalktıktan hemen sonra, rüzgarsız havada ve çiçeklerin iç kısmını, yaprak altlarını kaplayacak şekilde yapılmalıdır. İlaç ve doz için mutlaka ruhsatlı ürünler ve etiket dozu için il/ilçe tarım müdürlüğüne danışın.

2. Meyve Çürüklüğü (Botrytis cinerea / C. acutatum)

Zarar şekli: Özellikle meyve olgunlaşma döneminde görülen bu hastalıkta, meyvelerde açık kahverengi, su emmiş gibi lekeler oluşur. Bu lekeler zamanla sert, yuvarlak, koyu kahverengi veya siyah lekelere dönüşerek meyvenin kuruyup "mumyalaşmasına" neden olur. C. acutatum kaynaklı çürüklüklerde meyve üzerinde su emmiş gibi lekeler görülür. Özellikle malçlama yapılmış masuralarda yetiştirilen tek yıllık çileklerde bu hastalık daha yaygındır.

Risk Faktörleri: Hastalık etmenleri, bulaşık bitki artıkları ve enfekte toprak yoluyla taşınır. Nemli ve sıcak havalarda yayılım çok hızlıdır. Meyveler olgunlaştıkça bitkinin hassasiyeti artar.

Mücadele: Hastalıklı meyvelerin tarladan uzaklaştırılması ve bitki artıklarıyla mücadele edilmelidir. Nemli ortamı azaltmak için kültürel önlemler alınmalıdır.

3. Kökboğazı Çürüklüğü

Zarar şekli: Hastalığın ilk belirtileri, sıcak saatlerde genç yaprakların solması, ardından bitkinin tekrar sağlıklı görünmesidir. Ancak hastalık ilerleyip kökboğazı tamamen etkilendiğinde bitki tamamen kurur ve ölür. Bitki boyuna kesildiğinde iç kısmında kırmızımsı-kahverengi kuru bir çürüklük fark edilir. Bazı durumlarda, bitki üretim alanına alındıktan sonra kısmi kök çürüklüğü görülebilir; bitkinin bir kısmı sağlıklı kalırken diğer kısımları ölür.

Mücadele: Kökboğazı ve yapraklara musallat olan bu tür hastalık ve zararlılarla mücadele için; hasattan sonra çilek bitkilerinin tepeleri kesilmeli ve eski yapraklar alınmalıdır. Kesilen ve toplanan yaprakların yakılması, hastalık ve zararlıların yayılmasını kısmen önler.

4. Fiziksel Zararlar ve Abiyotik Stres (Don ve Dolu)

Dolu Zararı: Çilek otsu ve geniş yapraklı bir bitki olduğu için fiziksel darbelere karşı çok hassastır. Dolu yağışı sırasında meyvelerin salkımdan kopması ve meyve üzerinde yaralar oluşması, hem raf ömrünü kısaltır hem de pazarlama değerini düşürür. Ayrıca dolu, bitki gövdesinde (kök gövdesi, ana taç) soğuk zararına yol açarak dokuların donmasına ve kurumasına neden olabilir.

Don Zararı: Çilek çiçekleri yaklaşık -2°C civarında zarar görür.

• İlkbahar Geç Donları: İlk açan çiçeklerin veya yeni tutmuş meyvelerin doğrudan zarar görmesine yol açar.
• Sonbahar Erken Donları: Bitki henüz soğuğa hazır olmadığı için tehlikelidir. Özellikle sonbaharda aşırı gübreleme ve sulama ile gelişimi devam eden bitkiler don riskine karşı çok daha savunmasızdır. Bu dönemde oluşan don, yeni oluşan çiçek tomurcuklarını yok ederek bir sonraki dönemin ürün miktarını düşürür.

Çilek Üretiminde Verim İçin Önemli Notlar

Çilek çok yıllık bir bitki olmasına rağmen ekonomik ömrü ortalama 3 yıldır. Ülkemizde bu süre 6-7 yıla kadar çıksa da, uzun süreli üretim verimi düşürmekte, toprak yorgunluğuna ve hastalık-zararlı birikimine neden olmaktadır. Ayrıca, yaz dikimi yapılan frigo bitkilerde, bitkinin kuvvetli büyümesi için ilk çiçeklerin koparılması, daha güçlü bir kök ve taç sistemi oluşmasına yardımcı olur.

Çilek Hasadı: Ne Zaman ve Nasıl Toplanmalı?

Çilek, meyve türleri içerisinde en hassas olanlardan biridir. Meyvesi çok çabuk bozulabildiği için hasat, ambalajlama ve taşıma süreçlerinde son derece titiz davranmak gerekir. Yanlış zamanda veya yanlış yöntemle yapılan bir hasat, ürünün pazar değerini düşürerek hızla çürümesine neden olur.

Olgunluk nasıl anlaşılır?

Çileklerde meyvenin olgunlaştığını anlamanın en temel yolu rengine bakmaktır.

• Tam olgunluk: Meyvenin tamamen kırmızı renk alması, olgunlaştığı anlamına gelir.
• Gıda sanayisi ve dondurma için: Eğer ürün dondurulacak veya gıda sanayisinde kullanılacaksa, meyvelerin tipik kırmızı rengini tam olarak alması beklenmelidir.
• Uzak pazarlar için: Meyvenin dörtte üçünün kızarmış olması, nakliye sırasında bozulmaması adına ideal bir hasat zamanıdır.
• Renk değişimi: Hasatta gecikme yaşanırsa, meyve normal rengini kaybederek daha koyu bir renk alabilir ve bu durum meyvenin yumuşamasına yol açar.

En doğru hasat zamanı ve saati nedir?

Hasat zamanı, yetiştiriciliğin yapıldığı bölgeye, açık veya örtü altı (sera) olmasına göre değişiklik gösterir.

• Bölgesel farklar: Güney bölgelerde Mart ayında, Ege'de Nisan ortasında, Trakya ve Marmara'da ise Mayıs ayının ilk haftasında olgunlaşma görülür.
• Yöntem farkı: Örtü altı yetiştiricilikte Kasım sonundan itibaren ürün alınabilirken, açık tarımda Mart ortası gibi daha kısa bir dönem (3-4 ay) hasat yapılır.
meyve kalitesini korumak için günün en serin saatleri tercih edilmelidir. Genellikle sabah 08:00 – 10:00 arası en uygun saatlerdir.

Doğru toplama yöntemi nasıl olmalı?

Çilek zedelenmeye karşı çok duyarlı olduğu için toplama ve sınıflandırma işleminin aynı anda yapılması önerilir.

• Sapı bırakarak koparın: Meyveyi tutmadan, el ayası ile hafifçe yukarı kaldırarak, sapını yaklaşık 1 cm kalacak şekilde koparmalısınız.
• Sık toplama yapın: Çileklerin hepsi aynı anda olgunlaşmaz. Bu yüzden meyveleri sık sık toplamak gerekir. Sofralık kullanımda her iki günde bir toplama yapılabilir; serin havalarda ise gün aşırı toplama uygundur.
• Ambalajlama: Toplanan meyveler yarım kilogramdan daha büyük kaplara konulmamalıdır. Ambalaj kaplarının altı, meyve suyunun akabilmesi için mutlaka delikli olmalıdır; aksi halde alttaki meyveler çürür.
• Muhafaza: Hasat edilen meyveler en kısa sürede serin ve gölge bir yere taşınmalı, mümkünse hemen soğuk depoya konulmalıdır. Uzun süreli saklama için sıcaklık mutlaka +4°C'nin altında tutulmalıdır.

Hasatta yapılan hatalar nelerdir?

• Aşırı olgunlaşmış meyve toplamak: Meyve çok fazla olgunlaştığında pazar değeri düşer ve nakliyesi zorlaşır.
• Meyveyi ıslatmak: Meyvenin uzun süre ıslak kalmasına neden olacak uygulamalardan kaçınılmalıdır.
• Yanlış sulama etkisi: Çiçeklenme döneminde yağmur yağması veya aşırı sulama, meyvede leke ve çürümeye yol açabilir. Ayrıca toprağın sıçrayarak meyvelere zarar vermemesi için bitki altına malç serilmesi faydalıdır.
• İlaçlama sonrası hatalar: Eğer hasat öncesi ilaçlama yapılması zorunluysa, ilaçlama bittikten sonra en az 4-5 gün boyunca çilek toplanmamalıdır.