Bitki Yetiştirme Rehberi

Mercimek Hakkında Genel Bilgi ve Yetiştiricilik Özellikleri

Mercimek (Lens culinaris), baklagiller (Fabaceae) familyasına ait, mercek şeklindeki tohumları için yetiştirilen, otsu bir bitki türüdür. İnsanlık tarihinin en eski besin kaynaklarından biri olan bu bitki; yüksek protein oranı, lifli yapısı ve zengin besin değerleriyle hem mutfakların vazgeçilmezi hem de tarımsal açıdan önemli bir üründür. Anadolu, Orta Doğu ve Balkanlar mutfak kültüründe temel gıda maddesi olarak çok önemli bir yere sahiptir.

Mercimek çeşitleri ve kullanım alanları nelerdir?

Mercimekler; tohumlarının boyutuna, rengine ve kabuk yapısına göre farklı gruplara ayrılır. Her çeşidin pişirme süresi ve mutfaktaki kullanım amacı farklıdır:

• Kırmızı Mercimek: Kahverengi veya yeşil mercimeğin kabuğunun soyulmasıyla elde edilen iç mercimektir. Nişasta oranı yüksek olduğu için pişince hızla yumuşar ve dağılır. Bu yüzden çorba, püre ve köftelerde çok tercih edilir.
• Yeşil Mercimek: Diğerlerine göre daha büyük olabilen, kabuklu bir türdür. Pişirildiğinde formunu en iyi koruyan çeşittir. Aroması fındığı andırır; salatalarda, erişteli yemeklerde ve börek içlerinde kullanılır.
• Sarı Mercimek: Kırmızı mercimek gibi kabuksuzdur ancak rengi sarımtıraktır. Fındığı andıran hafif bir tadı vardır, çabuk dağılır ve genellikle püre yapımında kullanılır.
• Kahverengi Mercimek: Küçük taneli ve tatlımsı bir aromaya sahiptir. Pişince şeklini koruduğu için salatalarda ve tane tane kalması istenen sulu yemeklerde (örneğin Müceddere) kullanılır.

Mercimek yetiştirmek için toprak nasıl olmalıdır?

Mercimek, derinlere inebilen kök yapısı sayesinde kurağa dayanıklıdır ve bu nedenle toprak seçiciliği çok yüksek değildir; hemen hemen her türlü toprakta yetişebilir. Ancak verimli bir üretim için şu şartlar önemlidir:

İdeal olarak kumlu-tınlı, drenajı iyi, geçirgen ve besin maddelerince zengin topraklar tercih edilmelidir. Toprağın pH değerinin nötr veya hafif alkali (pH 6-8) olması istenir. Çok tuzlu topraklar üretimi sınırlandırırken, fazla kireçli topraklarda yetişen mercimeklerin daneleri sert olabilir ve pişmesi zorlaşabilir. Ayrıca, tarla yüzeyinde su göllenmesi olması kök ve sap çürüklüğü hastalıklarına yol açabileceği için suyun süzek olması kritik önem taşır.

Mercimek yetiştiriciliğinde bilinmesi gereken 3 temel özellik

1. Sıcaklık ve Çimlenme İhtiyacı: Mercimek tohumları 4-5 ºC sıcaklıkta çimlenebilir. Bitkinin gelişimi için optimum sıcaklık 30 ºC civarıdır. Kışlık ekimlerde, bitki soğuk evresine erken girerse -25 ile -30 ºC gibi çok düşük sıcaklıklara kadar dayanıklılık gösterebilir.
2. Toprak İşleme Yöntemi: Mercimek ekimi için iki ana yöntem vardır. Birincisi, tahıl hasadından sonra anız bozma işlemi yapılmasıdır. İkincisi ise, anız bozma yapılmamışsa sonbahar yağışlarıyla birlikte toprağın 15-20 cm derinlikte pullukla işlenip ardından ekime hazır hale getirilmesidir.
3. Besin Değeri ve Verim: Mercimek bitkisel protein, folat, demir, potasyum ve çinko açısından çok zengindir. 100 gram pişmiş mercimek yaklaşık 116 kalori ve 9 gram protein sağlar. Verim ve gelişim, toprağın nemine ve işleme derinliğine göre değişiklik gösterir.

Mercimek İçin İklim ve Toprak İstekleri: En İyi Verim İçin Şartlar Nelerdir?

Mercimek, iklim ve toprak özellikleri bakımından oldukça esnek bir bitkidir; yani çok seçici değildir. Ancak yüksek verim ve kaliteli dane elde etmek istiyorsanız, bitkinin gelişim dönemindeki sıcaklık ve toprak yapısı ihtiyaçlarını doğru karşılamanız gerekir. Yanlış toprak seçimi veya aşırı nemli araziler, bitkinin gelişimini yavaşlatabilir veya hastalık riskini artırabilir.

Sıcaklık ve İklim Şartları

Mercimek, kurağa ve soğuğa karşı dirençli bir bitki olsa da büyüme evrelerinde belirli sıcaklık aralıklarına ihtiyaç duyar.

• Çimlenme: Tohumların toprak yüzeyine çıkabilmesi için sıcaklığın 4-5 ºC seviyelerine kadar düşebilmesi mümkündür. Ancak ideal çimlenme için sıcaklık değerleri önemlidir.
• Soğuğa Dayanım: Mercimek kışlık ekildiğinde soğuklara karşı dirençlidir; kışlık olarak yetiştirilen çeşitler -25 ile -30 ºC derecelere kadar dayanabilir. Bununla birlikte, ani ve şiddetli soğuklara karşı hassasiyeti de vardır; genel olarak -10 ºC civarına kadar dayanımı olduğu bilinir.
• Gelişim ve Çiçeklenme: Bitkinin vejetatif (gövde-yaprak) dönemden generatif (çiçek-bakla) döneme geçebilmesi için 4-6 ºC sıcaklıkta bir süre (vernalizasyon) geçirmesi gerekebilir.
• Optimum Sıcaklıklar: Bitkinin genel gelişimi için en uygun sıcaklık 30 ºC civarıdır. Vejetasyon süresince toplamda 1500-1800 ºC sıcaklık ihtiyacı vardır.
• Sıcaklığın Etkisi: Sıcaklığın yüksek olması bitkide yaprak sayısını artırırken dal sayısını azaltır. Düşük sıcaklıklar ise dallanmayı teşvik eder.

Toprak Yapısı ve pH Değeri

Mercimek hemen hemen her türlü toprakta yetişebilse de, verimi doğrudan etkileyen bazı toprak özellikleri vardır.

• Toprak Tipi: En ideal toprak yapısı kumlu-tınlı, derin ve iyi havalanan topraklardır. Kumlu topraklardan ağır (killi) topraklara kadar geniş bir yelpazede yetişebilir; ancak ağır ve çok nemli topraklarda bitki fazla boylanır (vejetatif gelişim artar), bu da çiçeklenme ve bakla bağlamanın gecikmesine neden olur.
• pH Değeri: Toprağın sıcak, nötr veya hafif alkali olması tercih edilir. İdeal pH aralığı 7.0 ile 7.5 civarıdır.
• Besin Maddesi: Mercimek, topraktaki azotu atmosferden alabilme yeteneğine sahiptir, bu yüzden çok zengin topraklar şart değildir. Ancak fosfor, potasyum ve kükürt gibi elementlerin eksikliği verimi etkileyebilir.
• Yükseklik: Mercimek 3000 metre yüksekliğe kadar yetişebilir, ancak yükselti arttıkça birim alandan alınan tohum verimi düşme eğilimi gösterir.

Drenaj ve Su Durumu

Mercimeğin en büyük düşmanı su birikintisidir. Bitki, köklerinin su altında kalmasından hiç hoşlanmaz.

Arazide suyun tahliye edilememesi, yani drenaj probleminin olması mercimek yetiştiriciliğinde ciddi bir engeldir. Toprakta su göllenmesi olması durumunda bitki gelişimi durabilir. Ayrıca, aşırı verimli ve çok nemli topraklarda bitki çok fazla boy atsa da, bakla bağlama kapasitesi düşebilir.

Yer Seçerken Dikkat Edilmesi Gerekenler

Mercimek ekimi yapacağınız alanı belirlerken şu soruları kendinize sorun:

• Toprak geçirgen mi? Yağmur sonrası arazide su birikintisi kalıyor mu? (Drenaj kontrolü)
• Toprak yapısı nasıl? Çok ağır, killi ve su tutan bir toprak mı, yoksa işlenmesi kolay kumlu-tınlı bir yapı mı?
• Geçmişte ne ekildi? Fusarium solgunluğu gibi hastalık riskine karşı, önceki yıllarda yapılan ekim nöbeti (tahıl-baklagil döngüsü) düşünüldü mü?
• İklim uygun mu? Bölgenizdeki sıcaklık değerleri, mercimeğin ihtiyaç duyduğu toplam sıcaklık birikimini ve çimlenme şartlarını sağlıyor mu?
• Yabancı ot durumu: Ekim yapılacak alan yabancı otlardan temizlenebilir mi? (Yabancı otlar nem rekabeti nedeniyle verimi düşürür.)

Mercimek Nasıl Çoğaltılır? Tohumla Ekim ve Dikkat Edilmesi Gerekenler

Mercimek, tarla bitkileri arasında hem besleyici değeri hem de toprağa sağladığı faydalarla öne çıkan bir baklagildir. Mercimek bitkisinde çelikle çoğaltma, aşı veya ayırma gibi yöntemler kullanılmaz; bu bitki yalnızca tohum yoluyla çoğaltılır. Bahçenizde veya tarlanızda başarılı bir üretim yapmak istiyorsanız, doğru tohum seçimi ve doğru ekim teknikleri en kritik aşamalardır.

En iyi tohum nasıl seçilir?

Yüksek verim almanın ilk şartı, kaliteli ve sağlıklı bir tohumluk kullanmaktır. İyi bir tohum şu özelliklere sahip olmalıdır:

• Çimlenme gücü yüksek,
• Karışıksız ve temiz,
• Hastalıksız ve dolgun daneli.

Özellikle tohumla taşınabilen antraknoza karşı önlem almak için, tohumun hastalıksız bir tarladan alındığından emin olmalısınız. Bölgenize uyum sağlamış, yüksek verimli ve tescilli sertifikalı çeşitleri tercih etmeniz başarınızı artıracaktır.

Mercimek ekilirken ne kadar tohum kullanılmalı?

Ekimde kullanılacak tohum miktarı; ekilecek tohumun iriliğine, ekim yöntemine (serpme veya mibzer) ve yetiştirilecek türün yazlık veya kışlık olmasına göre değişir. Genel ölçüler şöyledir:

Eğer tohumlarınız temiz ve çimlenmesi iyiyse, metrekare başına yaklaşık 175–225 dane mercimek ekilmesi yeterli olmaktadır. Kışlık ekimlerde ise bu sayı metrekarede 250–300 dane civarına çıkabilir.

Ekim derinliği ve toprak hazırlığı nasıl olmalı?

Mercimek ekiminde toprak hazırlığı çok önemlidir. Tohumların düzgün çimlenebilmesi için sıkıştırılmış, pürüzsüz ve yabancı otlardan arındırılmış bir tohum yatağı hazırlanmalıdır. Toprak yüzeyinde büyük kesekler, taşlar veya bitki artıkları bulunmamalıdır.

• Yazlık ve kışlık ekimlerde: Tohum derinliği 4–5 cm olmalıdır.
• Nohut ekiminde: Derinlik 5–6 cm olmalıdır. Eğer tohum 5–6 cm’den daha derine ekilirse; çimlenme gecikir, bitki başına düşen çiçek ve bakla sayısı azalır.
• Önemli Not: Ekimden sonra mutlaka toprak bastırılarak tohumun toprakla teması tam sağlanmalıdır.

Verimi artırmak için bakteri aşılaması (İnokülasyon) nedir?

Mercimek bir baklagildir ve köklerinde yaşayan Rhizobium bakterileri sayesinde havadan azot alarak toprağı zenginleştirir. İlk defa mercimek ekilecek bir alanda, bitkinin bu azot ihtiyacını karşılayabilmesi için tohumların nodül bakterileri ile aşılanması gerekir.

Aşılamayı yaparken şunlara dikkat edilmelidir:

1. Aşılamada kullanılacak materyal taze olmalıdır.
2. Aşılanmış tohumlar güneş ışığına maruz bırakılmamalı, ekilinceye kadar serin ve gölge bir yerde saklanmalıdır.
3. Aşılanan tohumlar mümkünse aynı gün ekilmelidir.

Hasat sonrası tohum temizliği ve saklama

Hasat edilen tohumlar 1–2 gün temiz bir yere serilerek kurutulmalıdır. Saklama aşamasında tohumların bozulmaması için nem oranı %3–7 arasında olmalıdır. Tohumları saklamadan önce içindeki taş, toprak, cılız veya kırık daneler ile yabancı ot tohumlarını temizlemek için selektörleme veya eleme işlemi yapılması önerilir.

Mercimek Çeşit Seçimi: Hangi Çeşidi, Ne Zaman Ekmeliyim?

Mercimek yetiştiriciliğinde yüksek verim ve kaliteli ürün almanın ilk adımı, bölgenizin iklim şartlarına ve kullanım amacınıza en uygun çeşidi seçmektir. Yanlış zamanda ekilen veya bölgeye uyum sağlayamayan bir çeşit, ciddi verim kayıplarına ve hastalık riskine yol açar.

Çeşit seçerken nelere dikkat edilmeli?

• İklim ve Mevsim Uyumu: En kritik nokta budur. Yazlık çeşitleri kışlık olarak ekerseniz soğuktan zarar görürler ve hiçbir verim alamazsınız. Kışlık çeşitler ise soğuğa dayanıklıdır.
• Hastalık Direnci: Özellikle antraknoz hastalığına karşı toleranslı çeşitlerin seçilmesi, ilaçlama maliyetlerini düşürür ve ürün kaybını önler.
• Piyasa Talebi: Ürünü sofralık mı yoksa sanayi tipi mi satacaksınız? Kabuli tipi (İspanyol tipi) iri ve beyaz taneleriyle farklı, Desi tipi ise küçük ve renkli taneleriyle farklı pazarlara hitap eder.
• Bölgesel Adaptasyon: Güneydoğu Anadolu'da kışlık kırmızı mercimek, Orta ve Doğu Anadolu'da ise yazlık yeşil mercimek yetiştiriciliği yaygındır.

Türkiye'de öne çıkan mercimek çeşitleri nelerdir?

Bakanlık ve araştırma enstitüleri tarafından geliştirilen, farklı amaçlara hizmet eden tescilli çeşitler bulunmaktadır:

Kışlık Mercimek Çeşitleri:
Soğuk iklimlere dayanıklı olan bu çeşitler, genellikle kış ekimi için uygundur. Öne çıkan tescilli çeşitler arasında Fırat-87, Kayı-91, Sazak-91, Seyran, Kafkas, Çiftçi ve Özbek yer almaktadır.

Yazlık Mercimek Çeşitleri:
İlkbahar ekimine uygun olan bu çeşitler arasında Sultan-I, Malazgirt-89, Erzurum-89, Alidayı ve Meyveci-2001 bulunmaktadır.

Antraknoza Dayanıklı ve Soğuğa Toleranslı Diğer Çeşitler:
Erken ekimle verimi artırabilen Damla-89, Gülümser ve Çağatay gibi çeşitler, şartlar uygun olduğunda Mart ortasından itibaren ekilebilir. Ayrıca Canıtez 87, Akçin, ILC 482, Eser 87, İzmir-92, Aydın-92, Aziziye, Diyar-95, Gökçe, Sarı-98, Cevdetbey-98, Küsmen-99, Uzunlu-99, Er-99, Işık-05, Yaşa-05, Taek-Sağ el, Dikbaş gibi çeşitler de dayanıklılık özellikleriyle bilinir.

Mercimek tipine göre farklar nelerdir?

Mercimekler genel olarak iki ana tipte incelenir:

• Kabuli (İspanyol) Tipi: Daha uzun boylu (1 metreye kadar), iri, koçbaşı şeklinde, beyaz veya açık krem renkli tanelere sahiptir. İnce kabukludur ancak soğuğa karşı hassastır, ılıman bölgeleri sever.
• Desi Tipi: Daha kısa boylu (15-60 cm), küçük ve düzensiz şekilli tanelere sahiptir. Sarı, kahverengi, siyah veya yeşil renklerde olabilir. Kabukları kalındır ve soğuğa karşı Kabuli tipine göre daha dayanıklıdır. Dünya üretiminin büyük çoğunluğu bu tiptedir.

Kaliteli tohumluk nasıl anlaşılır?

Mercimekte "fidan" kavramı yerine "tohumluk" kullanılır. İyi bir tohumluk şu özelliklere sahip olmalıdır:

• Çimlenme Gücü: Tohumların çimlenme kabiliyeti yüksek olmalıdır.
• Fiziksel Durum: Taneler dolgun, hastalıksız ve herhangi bir sebeple zarar görmemiş (kırık, çatlak olmamalı) olmalıdır.
• Temizlik: Tohumlar yabancı maddelerden ve diğer bitki türlerinden arındırılmış olmalıdır.
• Sertifikasyon: Mutlaka sertifikalı ve etiketli tohumlar tercih edilmelidir. Sertifikasız tohumlar, hastalık taşıma riski ve düşük çimlenme oranı nedeniyle tarlanızda büyük zarara yol açabilir.

Not: Ekim zamanı ve bölgeye özel en doğru çeşit önerisi için mutlaka il/ilçe tarım müdürlüklerine danışın.

Mercimek Nasıl Dikilir? Adım Adım Dikim Rehberi

Mercimek yetiştiriciliğinde başarılı bir hasat, doğru zamanda ve doğru derinlikte yapılan ekime bağlıdır. Yanlış dikim derinliği veya uygun olmayan toprak hazırlığı, bitkinin çimlenme gücünü düşürerek verim kaybına yol açar. Bu rehberde, mercimek ekim sürecini teknik detaylarıyla bulabilirsiniz.

Mercimek ekimi ne zaman yapılır?

Mercimeğin ekim zamanı, yetiştirilen bölgenin iklim özelliklerine göre farklılık gösterir. Genel olarak üç ana iklim tipine göre şu şekilde planlanabilir:

• Ilıman iklimlerde: Kışlık veya baharlık ekim yapılır. Bitki düşük sıcaklıklarda ekilir, vegetatif gelişimini ilkbahar sonu ve yaz aylarında tamamlar.
• Subtropikal iklimlerde: Yağışlı mevsimin sonunda, yüksek sıcaklıklarda ekim yapılır. Bitki, yaz mevsimindeki toprak neminden faydalanarak büyür.
• Batı Asya ve Kuzey Afrika'da: Kar yağışından önce kışlık ürün olarak ekilir; bitki gelişimi kar erimesiyle birlikte hız kazanır. Bu yöntem genellikle daha yüksek verim sağlar.

Toprak hazırlığı nasıl olmalıdır?

Mercimek, tohumların düzgün yerleşebilmesi ve homojen bir çıkış sağlanabilmesi için sıkı ve düzgün bir tohum yatağı ister. Toprak hazırlığında şu noktalara dikkat edilmelidir:

• Toprak yüzeyi, bir önceki üründen kalan artıkların toprağa karıştırılmasıyla temizlenmelidir.
• Yüzeyde büyük toprak topakları, taşlar veya bitki artıkları bulunmamalıdır; bu durum tohumun toprakla temasını kesebilir.
• Toprak, tohumun eşit derinlikte ekilebilmesi için ufalanmış ve gevşek bir yapıda olmalıdır.

Dikim mesafesi ve tohum miktarı nedir?

Ekim yöntemi ve bölgeye göre tohum miktarı ile sıra aralıkları değişmektedir:

• Ekim Derinliği: Mercimek tohumları genellikle 2 cm ile 4 cm derinliğe ekilmelidir. Bazı özel araştırma koşullarında 3 cm derinlik önerilir.
• Sıra Arası ve Sıra Üzeri Mesafe:
  • Makineli ekimde (mibzer ile) sıra arası mesafe genellikle 45 cm olarak bırakılır; bu mesafe arasına kültivatörle girilip yabancı ot kontrolü yapılabilmesi için gereklidir.
  • Eğer dar sıra aralıkları (25-35 cm) tercih edilirse, bitki alanı daha erken kapatarak yabancı otları baskılayabilir.
  • Elle ekim yapılıyorsa, tohumlar arası mesafe yaklaşık 3 cm olacak şekilde derin kanallar açılabilir.
• Tohum Miktarı: Bölgeye ve çeşide göre değişmekle birlikte; Güney Asya gibi bölgelerde dekara 30-40 kg, Batı Asya ülkelerinde ise daha yüksek miktarlarda tohum kullanımı yaygındır.

Adım adım mercimek dikimi

1. Tohum Hazırlığı: Eğer tohumların su emilimini ve çimlenmesini artırmak isterseniz, tohum kabuğuna küçük bir çizik atarak (skarifikasyon) hazırlık yapabilirsiniz.
2. Tohum Seçimi ve Temizliği: Kullanılacak tohumların sağlıklı ve temiz olduğundan emin olun.
3. Ekimi Gerçekleştirme:
   • Makineli ekim yapıyorsanız, mibzer kullanarak tohumları belirlenen derinlikte (3-4 cm) ve düzgün sıralar halinde bırakın.
   • Elle ekim yapıyorsanız, yaklaşık 3 cm derinliğinde kanallar açın, tohumları yerleştirin ve üzerini toprakla kapatın.
4. Yabancı Ot Kontrolü (Ekim Sonrası): Ekimden hemen sonra, hem tahılları hem de geniş yapraklı yabancı otları hedefleyen ruhsatlı ürünler kullanılarak çıkış öncesi ot kontrolü yapılabilir.
5. Mekanik Müdahale: Bitki gelişiminin erken aşamalarında, imkan varsa sıra araları mekanik kültivatörle iki kez çapa yapılarak temizlenmelidir.

Dikimden sonraki ilk haftalar

Ekim tamamlandıktan sonra bitkinin sağlıklı gelişimi için şu takipleri yapmalısınız:

• Sulama: Tohum ekildikten hemen sonra ilk sulama yapılmalıdır. Sonraki süreçte toprak nemine göre takip edilmelidir.
• Ot Temizliği: Bitki gelişim aşamasındayken sıra aralarındaki yabancı otlar elle veya mekanik yöntemlerle temizlenmelidir.
• Tür Kontrolü: Eğer karışık bir ekim yapıldıysa, sıra dışına çıkan veya farklı türdeki bitkiler elle ayıklanmalıdır.
• Depolama Hazırlığı: Hasat dönemine yaklaşıldığında, tohumların nem oranının %3-7 arasına düşmesi gerektiğini unutmayın; bu, depolama ömrü için kritiktir.

Mercimek Sulama: Ne Zaman, Ne Kadar ve Nasıl Yapılmalı?

Mercimek, genel olarak kuru şartlarda yetiştirilmeye alışkın, kuraklığa karşı dirençli bir bitkidir. Ancak "susuz yetişebilir" demek, hiç su istemez demek değildir. Özellikle kurak geçen bahar aylarında doğru zamanda yapılacak takviye sulama, dane dolumunu ve toplam verimi doğrudan etkiler. Yanlış sulama ise bitkinin çürümesine ve ürün kaybına yol açabilir.

Sulama ne zaman yapılmalı?

Mercimekte sulama zamanlaması, bitkinin gelişim evrelerine ve bölgenin iklim şartlarına göre belirlenmelidir. Bitkiyi su stresine sokup çiçek veya kapsül (bakla) dökümüne neden olmamak için şu dönemlere dikkat edilmelidir:

• Çiçeklenme dönemi: Bitkinin suya en çok ihtiyaç duyduğu, çiçeklerin oluştuğu kritik evredir.
• Dane dolum dönemi: Kapsüllerin içindeki tanelerin büyümesi ve dolması aşamasında yapılacak sulama, dane ağırlığını ve verimi artırır.
• Bahar kuraklığı: Eğer bahar ayları çok kurak geçiyorsa, verim kaybını önlemek için mutlaka takviye sulama yapılmalıdır.

Aşırı sulama ve su birikintisinin zararları nelerdir?

Mercimek, fazla yağışa ve toprağın su altında kalmasına karşı oldukça hassas bir bitkidir. Sulama yaparken veya aşırı yağış durumunda şu sorunlarla karşılaşılabilir:

• Kök ve sap çürüklüğü: Toprakta su birikmesi veya aşırı sulama, bitkinin alt kısımlarının çürümesine neden olur.
• Dane yapısının bozulması: Fazla su, tanelerin kalitesini ve yapısını olumsuz etkiler.
• Yatma (Devrilme): Aşırı sulama, bitkinin gövdesinin zayıflamasına ve hasat öncesi devrilmesine (lodging) yol açabilir.

Hangi sulama yöntemi tercih edilmeli?

Mercimek yetiştiriciliğinde suyun toprağa verilme şekli, bitki sağlığı için hayati önem taşır:

• Damla sulama: Bitkiyi suyla boğmadan, ihtiyacı olan nemi doğrudan kök bölgesine ilettiği için en güvenli yöntemdir. Hastalık riskini azaltır.
• Kuru tarım: Bölge şartları uygunsa ve yağışlar yeterliyse, mercimek genellikle hiç sulama yapılmadan, doğal yağışlarla yetiştirilir.
• Dikkat edilmesi gerekenler: Toprakta su göllenmesi yaşanmamalıdır. Drenajı iyi olmayan, suyun biriktiği alanlarda mercimek yetiştiriciliği risklidir.

Toprak yapısı ve sulama ilişkisi

Sulama ihtiyacı ve bitkinin suyla olan ilişkisi toprağın yapısına göre değişir. Mercimek için en ideal topraklar, drenaj problemi olmayan, geçirgenliği iyi ve besin maddelerince zengin topraklardır. Kumlu-tınlı yapılar suyun süzülmesine izin verdiği için avantajlıdır. Ancak çok killi ve su tutan topraklarda sulama yaparken çok daha dikkatli olunmalı, bitkinin "ayaklarının" suda kalmamasına özen gösterilmelidir.

Pratik ipucu

Sulama yapmadan önce toprağın nem durumunu kontrol edin. Eğer toprak yüzeyi çok kuru görünse bile, bir miktar kazarak alt katmanlardaki nemi kontrol etmek, bitkiyi gereksiz yere suyla boğmanızı engeller. Özellikle mercimekte suyun "az ama öz" verilmesi, bitkinin kök sağlığını korumak için altın kuraldır.

Mercimek Gübreleme Rehberi: Ne Zaman ve Hangi Gübre Verilmeli?

Mercimek, protein bakımından çok zengin bir bitki olsa da besin ihtiyacı konusunda diğer tarla bitkilerinden ayrılır. Köklerinde yaşayan Rhizobium bakterileri sayesinde havadaki azotu toprağa bağlayabilir. Ancak bu, hiç gübreleme yapılmayacağı anlamına gelmez. Yanlış veya aşırı gübreleme, hem maliyeti artırır hem de bitkinin doğal yeteneğini bozarak verimi düşürür. Bu yüzden mercimekte gübreleme "tahminle" değil, toprak analizi ile yapılmalıdır.

Önce toprak analizi

Mercimek yetiştiriciliğinde en doğru yol, ekim öncesinde toprak analizi yaptırmaktır. Analiz sonuçları, toprağınızın hangi elementten ne kadar eksik olduğunu net bir şekilde gösterir. Analiz sonucuna göre bir ziraat mühendisine veya il/ilçe tarım müdürlüğüne danışarak bölgenize ve toprak yapınıza en uygun gübreleme programını oluşturmalısınız.

Temel besin elementleri ve görevleri

Mercimeğin sağlıklı gelişimi ve yüksek verim vermesi için belirli elementlere ihtiyacı vardır:

• Azot (N): Bitkinin yeşil aksamının gelişimi için gereklidir. Ancak mercimek kendi azotunu köklerindeki nodüllerde üretebildiği için çok yüksek dozlarda azot verilmemelidir. Fazla azot, bitkinin aşırı boylanmasına (vejetatif gelişme) ve tohum veriminin düşmesine neden olabilir.
• Fosfor (P): Kök sisteminin güçlenmesi, çiçeklenme ve olgunlaşmanın hızlanması için kritiktir. Özellikle kök gelişimi için çok önemlidir.
• Potasyum (K): Bitkinin direncini artırır; ihtiyaç halinde kök sistemini desteklemek için kullanılabilir.
• Organik Madde: Toprağın yapısını iyileştirir ve su tutma kapasitesini artırır.

Besin eksikliği ve aşırı kullanım belirtileri

• Azot dengesizliği: Azotun çok fazla verilmesi bitkiyi aşırı yeşil ve boylu yapar ancak bu durum bitkiyi kuraklık tehlikesine sokar ve tohum verimini azaltır.
• Fosfor eksikliği: Kök gelişimi zayıf kalır, bitki genel olarak gelişmekte zorlanır.
• Yabancı ot ve hastalık riski: Yanmamış veya tam olarak fermente olmamış ahır gübresi kullanımı, toprakta yabancı otların artmasına ve bitkide çeşitli hastalıklara yol açarak verimi düşürür.

Gübreleme zamanı ve yöntemi nasıl olmalı?

Gübreleme zamanı ve şekli, yetiştirme amacınıza ve bölgenize göre değişiklik gösterir:

• Ekim Sırasında: Genel bir uygulama olarak, bitki çimlenip köklerdeki nodüller (yumrucuklar) oluşup azot bağlamaya başlayana kadar ekimle birlikte az miktarda azot ve fosfor verilmesi önerilir. Örneğin, saf madde olarak dekara 1-2 kg azot ve 2.5 kg fosfor gibi miktarlar bakteriyel aktiviteyi teşvik etmek için kullanılabilir.
• Uygulama Şekli: Eğer mibzerle ekim yapılıyorsa gübre ekimle birlikte verilebilir. Eğer ekim serpme yapılacaksa, gübre toprak yüzeyine serpilmeli ve kazayağı veya diskaro ile toprakla iyice karıştırılmalıdır.
• Yazlık Mercimeklerde Dikkat: Yazlık mercimek yetiştiriciliğinde, bitkiyi aşırı vejetatif gelişime (sadece yaprak ve dal büyümesine) teşvik etmemek için azot miktarı dikkatli ayarlanmalıdır. Yağışın bol olduğu bölgelerde azot kullanımı daha yararlı olabilirken, kurak bölgelerde aşırı azot bitkiyi riske atabilir.
• Gübre Dozu: Uygulanacak miktar; toprağın yapısına, bölgenin iklimine ve en önemlisi analiz sonuçlarına göre belirlenmelidir. Genel bir bilgi olarak, dekara ortalama 2-3 kg Azot ve 4-6 kg Fosfor (P2O5) uygulamaları verimi artırabilir ancak bu rakamlar mutlaka analizle teyit edilmelidir.

Organik gübre kullanımı

Mercimekte ahır gübresi kullanacaksanız çok dikkatli olmalısınız. Kullanacağınız gübrenin mutlaka tam olarak yanmış olması gerekir. Yanmamış gübre hem bitkiyi hastalandırır hem de tarlada istenmeyen yabancı otların hızla yayılmasına sebep olur.

Mercimek Yetiştiriciliği: Ekim, Bakım ve Yabancı Ot Mücadelesi

Mercimek, tek yıllık bir bitki olup çevre koşullarına ve çeşitlerine göre boyu 15 ile 75 cm arasında değişebilir. Gövdesi dik, dört köşeli, içi boş ve yumuşak tüylüdür. Nohut gibi baklagillerden farklı olarak mercimekte budama veya uç alma gibi işlemler uygulanmaz; bunun yerine bitkinin gelişim dönemindeki bakım işleri, özellikle yabancı ot mücadelesi ve doğru ekim teknikleri verimi doğrudan etkiler.

Mercimek ekimi nasıl yapılır ve ne kadar tohum atılmalıdır?

Mercimek ekimi genellikle buğday ekiminde kullanılan mibzerlerle gerçekleştirilir. Ekilecek tohum miktarı, tohumun iriliğine ve ekim zamanına (kışlık veya yazlık) göre farklılık gösterir. Doğru miktarda tohum kullanımı, bitki popülasyonunun dengeli olması için kritiktir.

• İri taneli pul mercimek için: Kışlık ekimlerde dekara 14-15 kg, yazlık ekimlerde ise 10-12 kg tohum atılmalıdır.
• Küçük taneli mercimek için: Kışlık ekimlerde dekara 8-10 kg, yazlık ekimlerde ise 7-8 kg tohum yeterlidir.
• Metrekare bazında hesaplama: Tohumlar temiz ve çimlenme gücü yüksekse; kışlık mercimekte m² başına 250-300 tane, yazlık mercimekte ise m² başına 175-225 tane düşecek şekilde ekim yapılmalıdır.

Yabancı ot mücadelesi nasıl olmalıdır?

Mercimek yetiştiriciliğinde verimi düşüren en önemli faktör yabancı otlardır. Özellikle kışlık mercimekte yabancı ot kontrolü çok daha zordur ve bu durum verim kaybına yol açar. Mücadele yöntemleri bölgeye ve tarla büyüklüğüne göre değişir:

• Elle ot alma: Küçük alanlarda veya bitkinin ilk gelişme döneminde yapılan elle ot alma işlemi verimi artırmak adına oldukça faydalıdır.
• Tırmık çekme: Ekimden iki hafta sonra sıra aralarına tırmık çekmek yabancı otları temizlemek için etkili bir yöntemdir. Tırmıklama sırasında bitkiler zarar görse bile, bitki toprak altı boğumlarından yan dallar çıkararak kendini yeniler; ancak bu durum olgunlaşma süresini biraz geciktirebilir.
• Bölgesel yöntemler: Orta Anadolu gibi yazlık mercimek yetiştirilen yerlerde bir defa ot alımı çok fayda sağlar. Güneydoğu Anadolu gibi büyük tarlaların olduğu bölgelerde elle ot alma ekonomik olmadığı için, ilk sürümün pullukla derin, yağmur sonrası yabancı otlar çimlenirken ise yüzeyden yapılması önerilir.

Bitki gelişimi ve çevre koşulları nasıl etkiler?

Mercimeğin gelişimi sıcaklık ve toprak yapısına karşı oldukça hassastır. Bitkinin sağlıklı gelişmesi için şu noktalar göz önünde bulundurulmalıdır:

• Sıcaklık etkisi: Mercimek yetiştiriciliğinde sıcaklık, bitkinin yaprak ve dal sayısını doğrudan etkiler. Sıcaklığın yüksek olması yaprak sayısını artırırken dal sayısını azaltabilir; düşük sıcaklıklar ise dallanmayı artırır.
• Toprak yapısı: Toprak farklılıkları bitkinin boyunu ve yapısını değiştirir. Kuru ve hafif topraklarda yetişen mercimekler daha kısa boylu ve az dallı olur, ancak bu bitkiler daha kısa sürede çiçeklenip bakla bağlama eğilimindedir.
• Kök sistemi: Mercimek, toprakta bulunan besin maddelerinden yüksek oranda faydalanabilen bir kök sistemine sahiptir. Kökler üzerinde bulunan ve içinde Rhizobium ciceri bakterilerini barındıran nodüller, bitkinin beslenmesine yardımcı olur.

Hasat zamanı nasıl anlaşılır?

Hasat zamanının belirlenmesi, ürün kalitesi için hayati önem taşır. Özellikle Orta Anadolu ve Geçit Bölgelerinde mercimekler limon sarısı rengini aldığında ve taneler iki parmak arasına alındığında ezilmiyorsa hasat zamanı gelmiş demektir. Hasat yöntemi bölgeye göre değişebilir; elle yolma, tırpanla biçme veya traktör ekipmanları ile yapılabilir.

Mercimek Hastalıkları: Belirtiler, Zararlılar ve Korunma Yolları

Mercimek yetiştiriciliğinde verimi doğrudan etkileyen en büyük sorunlar mantari hastalıklar ve zararlılardır. Hastalıklarla mücadelede en etkili yöntem, hastalık ortaya çıkmadan önce alınan kültürel önlemlerdir. Eğer hastalık belirtileri görülürse, mutlaka ruhsatlı ürünleri, etiketindeki doz ve zamanda kullanın ve en yakın il/ilçe tarım müdürlüğüne danışın.

1. Antraknoz (Colletotrichum trifolii)

Nohut tarımında olduğu gibi mercimek üretiminde de en çok görülen ve en büyük zararı yapan hastalıkların başında antraknoz gelir. Tohumla taşınabilen çok tehlikeli bir hastalıktır.

Belirtiler: Bitkinin çeşitli kısımlarında lekeler şeklinde kendini gösterir. Tohumla geçen bir hastalık olduğu için temiz olmayan tohum kullanımı hastalığın tarlaya hızla yayılmasına neden olur.

Korunma:

• En önemli önlem, ekilecek tohumun hastalıksız bir tarladan alınmış olmasıdır.
• Bölgenizdeki hastalıklara karşı genetik dayanıklılığı sağlanmış, yüksek verimli ve tescilli çeşitlere ait sertifikalı tohumlar kullanın.
• Ekim öncesi tohumluk seçiminde çimlenme gücü yüksek, temiz ve karışıksız tohumları tercih edin.

2. Mildiyö ve Pas Hastalıkları

Mercimek bitkisini zayıflatan ve yaprak yapısını bozan mantari hastalıklardır.

• Mercimek Mildiyösü (Peronospora lentis): Yapraklarda ve bitki dokularında gelişim bozukluklarına yol açar.
• Pas Hastalığı (Uromyces fabae): Bitki üzerinde karakteristik pas lekeleri oluşturur.
• Köse/Cercospora Yaprak Lekesi (Cercospora zonata): Yapraklarda lekeler oluşturarak fotosentez kapasitesini düşürür.

Korunma: Bu tür mantari hastalıkların gelişimi ortamdaki nem oranına bağlıdır. Sulama yaparken ortamdaki nemin aşırı artmasının bu hastalıkları teşvik edebileceğini unutmayın. Drenajı iyi, su birikintisi olmayan tarlalar tercih edilmelidir.

3. Kök ve Gövde Çürüklükleri

Toprak kökenli olan bu hastalıklar, özellikle bitkinin kök sistemini ve sap kısmını hedef alır.

• Kök ve Sap Çürüklüğü (Sclerotinia sclerotiorum / Botrytis cinerea): Bitkinin kök ve sap kısmında çürümeye neden olur.
• Kök Boğazı Çürüklüğü (Corticium rolfsii): Bitkinin toprakla temas ettiği noktada çöküşlere yol açar.
• Fusarium Solgunluğu (Fusarium oxysporum f. sp. lentis): Bitkinin su iletim sistemini bozarak solgunluğa neden olur.
• Rhizoctonia ve Pythium Çürüklükleri: Özellikle genç bitkilerde kök sisteminin zarar görmesine yol açar.

Korunma:

• Drenaj çok önemlidir: Tarla yüzeyinde kısa süreli de olsa su göllenmesi olması, kök ve sap çürüklüğü hastalıklarını tetikler.
• Gübreleme: Yanmamış ahır gübresi kullanmaktan kaçının. Yanmamış gübre hem hastalıkları artırır hem de yabancı ot sorununa yol açarak verimi düşürür. Gübre mutlaka tam yanmış olmalıdır.
• Toprak Yapısı: Geçirgenliği iyi, drenaj problemi olmayan topraklar seçilmelidir.

4. Mercimek Zararlıları

Hastalıkların yanı sıra, ekonomik kayba neden olan çeşitli böcek ve zararlılar da mevcuttur.

• Tohum ve Bitki Zararlıları: Mercimek tohum böceği, Apion, mercimek hortumlu böceği, mercimek yeşilkurdusu, gram caterpillar (Heliothis obsoleta), gram cutworm (Ochropleura flammatra) ve Bruchus türleri (Bruchus ervi ve Bruchus lentis) önemli zararlılardır.
• Diğer Zararlılar: Kök koşnili, beyaz karıncalar (Clotermes sp.) ve kök-kavuk nematodları da bitkiye zarar verebilir.

Mücadele: Zararlıların tespiti için bitki sağlığı uzmanlarıyla iletişime geçilmeli ve belirtiler incelenmelidir. Mücadele yöntemleri zararlının türüne ve yoğunluğuna göre değişir.

5. Diğer Önemli Tehditler: Virüsler ve Parazitler

Mercimekte Pea enation mosaic virus, Bean yellow mosaic virus ve özellikle tehlikeli olan Pea seed borne mosaic virus (PSbMV) gibi virüs hastalıkları görülebilir. Ayrıca Cuscuta sp. ve Orobanche sp. gibi parazit bitkiler de mercimek tarlalarında verimi ciddi şekilde düşürebilir.

Mercimek Zararlıları: Zarar Şekilleri, Takip ve Mücadele Yöntemleri

Mercimek yetiştiriciliğinde zararlılarla mücadele, sadece bitkiyi korumak değil, aynı zamanda ürünün kalitesini ve depolama ömrünü de güvence altına almak demektir. Baklagiller, protein açısından zengin oldukları için pek çok böcek türü için cazip bir besin kaynağıdır. Başarılı bir üretim için zararlıyı tarlada görmeden önce bitkinin gelişim dönemlerini ve zararlının yaşam döngüsünü iyi bilmek gerekir.

1. Mercimek Böcekleri ve Kırım Böcekleri (Bruchid spp.)

Fotoğraf: lillolollo · CC BY-SA 3.0

Zarar şekli: Mercimek için en kritik zararlı gruplarından biridir. Bu böcekler özellikle dane oluşumu ve olgunlaşma döneminde etkili olur. Larvalar, mercimek tanesinin içine girerek içini yemeye başlar. Tanede gözle görülebilen delikler açarlar. Bu durum, hasat edilen ürünün "böcek hasarlı tane" olarak sınıflandırılmasına, yani ticari değerinin ciddi oranda düşmesine neden olur. Delinen taneler nem alarak hızla bozulabilir.

Mücadele:

• Kültürel Önlemler: Hasat sonrası tarlada kalan artıkların temizlenmesi ve deponun temiz, havadar tutulması çok önemlidir.
• Depo Yönetimi: Ürün depolanırken nem oranına çok dikkat edilmelidir. Temiz ve dezenfekte edilmiş depolar kullanılmalıdır.
• İlaçlı Mücadele: Zararlı yoğunluğu ekonomik zarar eşiğini aştığında, ruhsatlı ürünlerle mücadele yapılmalıdır. İlaçlama zamanı ve dozu için mutlaka il/ilçe tarım müdürlüğüne danışılmalıdır.

2. Yaprak Bitleri (Aphis craccivora ve Acyrthosiphon pisum)

Fotoğraf: Simon Hinkley & Ken Walker Museum Victoria · CC BY 3.0 au

Zarar şekli: Bitkinin taze sürgünlerinden, yapraklarından ve çiçeklerinden beslenirler. Bitki özsuyunu emerek bitkinin zayıflamasına, gelişimin durmasına ve yapraklarda kıvrılmalara neden olurlar. Ayrıca salgıladıkları tatlımsı madde, bitki üzerinde küf oluşumuna zemin hazırlayabilir. Yoğun popülasyonlarda bitki kurumalarına kadar gidebilen etkiler görülebilir.

Mücadele:

• Takip: Özellikle vejetatif gelişme döneminde bitki yüzeyleri düzenli kontrol edilmelidir.
• Biyolojik Mücadele: Yaprak bitlerinin doğal düşmanları olan faydalı böceklerin korunması, popülasyonun dengelenmesine yardımcı olur.
• Kimyasal Mücadele: Zarar eşiği aşıldığında ruhsatlı ürünler kullanılmalıdır.

3. Yeşil Tahtalı Böcek (Nezara viridula ve Taylorilygus pallidulus)

Fotoğraf: Didier Descouens · CC BY-SA 4.0

Zarar şekli: Bitkinin yumuşak dokularından ve özellikle baklalardan beslenirler. Emgi yoluyla bitki dokusuna zarar vererek dane yapısının bozulmasına, tanelerin lekeli veya şekilsiz olmasına yol açarlar. Bu durum doğrudan ürün kalitesini ve piyasa değerini düşürür.

Mücadele: Bitkinin gelişim evrelerine göre takip yapılmalı, yoğunluk arttığında ruhsatlı ürünlerle müdahale edilmelidir.

4. Diğer Önemli Zararlılar ve Kurtlar

Mercimek tarlalarında farklı böcek ve larva türleri de verim kaybına yol açabilir:

• Yaprak Weevil'ları (Sitona spp.) ve Apion spp.: Yapraklarda ve bitki dokularında beslenerek bitki gelişimini olumsuz etkileyebilirler.
• Legume-pod moth (Etiella zinckenella): Bakla delici güve olarak da bilinir; larvalar doğrudan baklaların içine girerek tanelere zarar verir.
• Gece Kelebekleri (Noctuid insect pests): Spodoptera exigua (küçük armut güvesi), S. littoralis (Mısır pamuk yaprak kurdu) ve Agrotis ipsilon (Kara kesici) gibi türler; bitkiyi hem yaprak hem de kök/gövde kısımlarından yiyerek ciddi hasar verebilirler.
• Agromyzidae Larvaları: Yaprak üzerinde galeriler açarak fotosentez kapasitesini düşürürler.

Genel Tavsiyeler ve Hasat Sonrası Kalite

Zararlılarla mücadele sadece tarlada bitmez. Hasat edilen mercimeğin kalitesini korumak için şu noktalara dikkat edilmelidir:

1. Eleme ve Temizlik: Hasat sonrası ürünün elekten geçirilmesi, yabancı maddelerin ve kusurlu tanelerin ayrılması gerekir.
2. Tanedeki Kusurlar: Böcek tarafından delinmiş veya yenmiş taneler "böcek hasarlı tane" olarak kabul edilir ve ayrılmalıdır. Kabuğu soyulmamış veya çenekleri ayrılmış taneler de kaliteyi etkiler.
3. Yağlama İşlemi: Eğer iç mercimek parlatılmak amacıyla bitkisel yağ ile işlem görecekse, toplam yağ oranının (tane bünyesindeki yağ dahil) en çok %2.5 olması gerekir. Bu işlemde kesinlikle parafin kullanılmamalıdır.
4. Depolama: Depoların temiz, havadar ve dezenfekte edilmiş olması, ürünün raf ömrünü uzatır.

Mercimek Hasadı: Ne Zaman ve Nasıl Yapılmalıdır?

Mercimek yetiştiriciliğinde hasat zamanı ve yöntemi, doğrudan ürünün kalitesini, tane kaybını ve depolama ömrünü belirler. Yanlış zamanda yapılan hasat, tanelerin ezilmesine veya tarlada dökülerek ziyan olmasına neden olur.

Mercimek hasat zamanı nasıl anlaşılır?

Mercimekte hasat zamanını belirlemek için bitkinin genel görünümü ve tanelerin durumu dikkatle incelenmelidir. Tek bir bitki üzerinde farklı olgunluk evrelerinde baklalar bulunabileceği için tüm tarlanın durumunu gözlemlemek kritiktir.

• Renk Değişimi: Yapraklar ve baklalar tamamen sarardığında hasat zamanı yaklaşmış demektir. Bazı durumlarda yaprakların kırmızımsı kahverengiye dönmesi de bir işarettir.
• Dane Durumu: Baklalar kuruduğunda, baklayı salladığınızda içinden ses gelmesi (tıkırtı) olgunluğun göstergesidir.
• Nem Oranı: Makine ile hasat için en ideal nem oranı %15-18 aralığıdır. Bu oranların dışındaki nem seviyelerinde taneler mekanik olarak zarar görebilir.
• Bölgesel Belirtiler: Orta Anadolu ve Geçit Bölgelerinde mercimekler limon sarısı rengini aldığında ve taneler iki parmak arasına alındığında ezilmiyorsa hasat yapılabilir.

Hasat yöntemleri nelerdir?

Hasat yöntemi, arazinin yapısına, bitki boyuna ve kullanılan çeşide göre değişiklik gösterir.

• Elle veya Orakla Hasat: Bitki boyunun çok uzun olduğu veya devrildiği durumlarda, ya da çok kısa boylu bazı çeşitlerde elle yolma veya orakla biçme yöntemi tercih edilir. Biçilen bitkiler genellikle üç sıra birleştirilerek toplanır ve kuruması için yaklaşık bir hafta tarlada bırakılır.
• Makineli Hasat: Büyük alanlarda biçerdöverler kullanılır. Ancak biçerdöverle hasat yapılacaksa arazinin mutlaka düz ve taşsız olması gerekir. Ayrıca mercimeklerin tamamen kurumuş olması şarttır.
• Özel Makineler: Yemeklik baklagiller için özel olarak tasarlanmış hava emişli hasat-harman makineleri de verimli sonuçlar verir.

Hasatta dikkat edilmesi gereken püf noktaları

Ürün kaybını minimuma indirmek ve kaliteli tane elde etmek için şu kurallara uyulmalıdır:

• Sabah Saatlerini Seçin: Nem oranının yüksek olduğu sabahın erken saatlerinde biçim yapmak, baklaların kırılmasını önler.
• Nohut ile Farkı: Mercimekte dane dökme riski vardır; bu yüzden aşırı kurumayı bekleyip tanelerin yere dökülmesine izin verilmemelidir. Nohutta ise dane dökme problemi daha azdır.
• Kuruma Süreci: Elle biçilen bitkiler yığınlar halinde tarlada bekletilirken, yığınların her tarafının eşit kuruması için zaman zaman çevrilmesi gerekir.
• Makine Ayarları: Harman sırasında (patoz veya harman makinesi) tane kırılmalarını ve çatlamalarını önlemek için makine ayarları çok hassas yapılmalıdır.

Hasat sonrası işlemler ve depolama

Hasat tamamlandıktan sonra ürünün korunması için şu adımlar izlenmelidir:

1. Temizleme: Harman sonunda elde edilen taneler selektörleme işlemine tabi tutularak taş, toprak ve kırık tanelerden arındırılmalıdır.
2. Dezenfeksiyon: Depolama yapılmadan önce depolar mutlaka dezenfekte edilmelidir.
3. Muhafaza: Ürünler depolanırken zararlılara karşı fümigasyon işlemleri yapılmalı ve uygun koşullarda muhafaza edilmelidir.

Mercimek Hasat Sonrası: Temizleme, Kurutma ve Doğru Depolama Yöntemleri

Mercimek, hasat edildiği andan itibaren dikkat edilmezse nem, böcek ve yabancı maddeler nedeniyle hızla değer kaybeden bir üründür. Emek verdiğiniz mahsulün kalitesini korumak için hasat sonrası işlemlerin titizlikle yapılması gerekir.

Hasat sonrası temizlik ve selektörleme nasıl yapılır?

Hasat edilen mercimeklerin içindeki taş, toprak, cılız taneler, kırıklar ve yabancı ot tohumlarından arındırılması, ürünün hem piyasa değerini hem de raf ömrünü doğrudan etkiler. Bu işlem için şu adımları izlemelisiniz:

• Mekanik Temizlik: Harmanlanan tohumlar, hasar görmemesi için hemen bir tohum temizleme makinesi (mekanik elek tipi) veya elle elenerek yabancı maddelerden ayrılmalıdır.
• Selektörleme: Temizlenen daneler mutlaka selektörleme işlemine tabi tutulmalıdır. Bu aşamada içindeki taş, toprak, cılız ve kırık daneler ile yabancı ot tohumları ayıklanır.
• Hafif Tanelerin Ayıklanması: Ürünün kalitesini artırmak için hafif taneler ve metal parçaları da temizlik sürecinde ayrılmalıdır.

Mercimek depolanırken nem oranı kaç olmalıdır?

Mercimeğin depolama süresini belirleyen en kritik faktör tane nemidir. Yanlış nem oranı, ürünün küflenmesine veya böceklenmesine yol açar. İdeal değerler şöyledir:

• Normal Depolama İçin: Hasat edilen ürünün normal şartlarda sorunsuz saklanabilmesi için dane nem oranı en fazla %13-14 olmalıdır.
• Uzun Süreli Saklama İçin: Depolama süresini artırmak istiyorsanız, nem oranının %3-7 arasına kadar düşürülmesi önerilir.
• Kritik Sınır: Mercimeğin depolanabilmesi için nem oranının %16 veya daha düşük olması şarttır. Bu değerin üzerindeki nem oranları depolamada ciddi sorunlar yaratır.

İdeal depo koşulları nasıl olmalıdır?

Mercimek depoları, ürünü dış etkenlerden koruyacak şekilde tasarlanmalı ve yönetilmelidir. Kaliteli bir muhafaza için şu kurallara uyulmalıdır:

• Ortam Şartları: Depo mutlaka rutubetsiz, havadar, serin ve doğrudan güneş ışığı almayan bir yer olmalıdır.
• Havalandırma ve Temizlik: Depoda yeterli havalandırma sistemi bulunmalı, depo ortamı düzenli olarak temizlenmeli ve dezenfekte edilmelidir.
• İstifleme Düzeni: Ambalajlanan mercimekler, hava dolaşımını sağlamak amacıyla paletler üzerinde, depo duvarlarından ve yanındaki diğer ürünlerden en az 10 cm mesafe bırakılarak istiflenmelidir.
• Güvenlik: Depoda toz emme sistemleri bulunmalı, elektrik tesisatı toza karşı korumalı olmalıdır. Ayrıca haşere ve kemirgenlere karşı gerekli önlemler alınmalıdır.

Böceklenme ve zararlılara karşı ne yapılmalı?

Depolanan mercimekte böcek veya haşere belirtisi görüldüğünde müdahale edilmelidir. Ancak bu konuda dikkat edilmesi gereken hayati noktalar vardır:

• Fümigasyon: Eğer ürünlerde böcek saldırısı tespit edilirse, uygun ilaçlarla fümigasyon (gazlama) işlemi yapılmalıdır.
• Temizlik Önceliği: Yeni ürün koyulmadan önce depo mutlaka temizlenmeli ve uygun yöntemlerle dezenfekte edilmelidir.
• Dikkat Edilmesi Gerekenler: Uygulanan işlemler sonucunda mercimek üzerinde herhangi bir leke veya toksin kalıntısı bulunmamasına azami dikkat gösterilmelidir.

Nohut ekimi için önemli bir not

Eğer nohut yetiştiriciliği yapıyorsanız, bakteri aşılaması aşamasında kullandığınız materyalin taze olması gerektiğini unutmayın. Aşılanmış tohumları güneş ışığından korumalı, ekim gününe kadar serin ve gölge bir yerde saklamalı ve mutlaka aynı gün ekimini gerçekleştirmelisiniz.

Mercimek Yıllık Bakım Takvimi (Ay Ay)

Aşağıdaki takvim Türkiye genelindeki üretim bölgeleri için hazırlanmış bir rehberdir. Mercimek yetiştiriciliğinde işlerin zamanlaması bölgeye göre ciddi farklılıklar gösterir; örneğin Güneydoğu Anadolu'da kışlık ekimler erken başlarken, İç Anadolu ve Geçit bölgelerinde yazlık ekimler ilkbahara sarkar. Takvimi uygularken bölgenizin iklim koşullarını ve toprak yapısını göz önünde bulundurmalısınız.

Ocak – Şubat

• Kışlık mercimek yetiştiriciliği yapılan bölgelerde (Güneydoğu Anadolu gibi) bitkilerin kış soğuklarına karşı durumu gözlenmelidir.
• Kışlık çeşitlerin (Fırat-87, Kayı-91, Sazak-91, Seyran, Kafkas, Çiftçi, Özbek gibi) soğuktan etkilenme riski düşük olsa da aşırı don olayları sonrası bitki gelişimi takip edilmelidir.
• Yazlık mercimek ekimi yapacak üreticiler için hazırlık dönemi: Toprak hazırlığı ve tohumluk temini.
• Yazlık mercimek ekimi için en uygun zaman olan Şubat sonu ve Mart başı dönemi yaklaşmaktadır.

Mart – Nisan

• Yazlık Mercimek Ekimi: Orta Anadolu, Doğu Anadolu ve Batı Geçit bölgelerinde yazlık mercimek ekimi bu dönemde, yani erken ilkbaharda yapılmalıdır.
• Dikkat: Yazlık çeşitlerin kışlık olarak ekilmesi durumunda bitkiler soğuktan zarar göreceği için verim alınamaz.
• Trakya bölgesinde yazlık çeşit ekimleri genellikle Mart ayı başında gerçekleştirilir.
• Ekimde yaşanacak gecikmelerin doğrudan verim kaybına yol açacağı unutulmamalıdır.
• Tohumluk seçimi: Çimlenme gücü yüksek, temiz, hastalıksız ve bölgeye adapte olmuş sertifikalı tohumlar kullanılmalıdır.

Mayıs – Haziran

• Yabancı Ot Mücadelesi: Mercimek tarlalarında yabancı ot kontrolü bu dönemde kritik önem taşır. İyi bir yabancı ot mücadelesi, mercimek veriminde %22 ile %35 arasında bir artış sağlayabilir.
• Yabancı ot mücadelesinin dolaylı faydası: Mercimekte yapılan temizlik, bir sonraki yıl ekilecek buğdayın verimini de %11 oranında artırır.
• Bitki gelişimi ve besleme: Kök sistemini geliştirmek ve olgunlaşmayı hızlandırmak için ihtiyaç varsa fosfor (P2O5) ve potasyum (K) uygulamaları planlanmalıdır.
• Azotlu gübre kullanımına dikkat edilmelidir; aşırı azot kullanımı vejetatif aksamı (yaprak ve gövde) çok fazla geliştirerek tohum verimini düşürebilir.

Temmuz – Ağustos

• Hasat Hazırlığı: Yazlık mercimeklerde bitkilerin olgunlaşma süreci takip edilmelidir.
• Hastalık Kontrolü: Tohumla taşınabilen antraknoz gibi hastalıklara karşı bitki sağlığı gözlenmelidir.
• Tohumluk üretiminde amaçlanan dolgunluk ve kalite için bitkinin gelişim dönemi yakından izlenmelidir.
• Eğer bölgede aşırı kuraklık yaşanıyorsa, bitkinin gelişim evrelerine göre su ihtiyacı değerlendirilmelidir (ancak mercimeğin genel olarak kurağa dayanıklı olduğu bilinmelidir).

Eylül – Ekim

• Hasat Dönemi: Yazlık mercimeklerin hasat zamanı gelmiştir.
• Kışlık Mercimek Ekimi: Güneydoğu Anadolu Bölgesi'nde kışlık mercimek ekimi için en uygun dönem olan Ekim ayı başlamıştır.
• Orta Anadolu ve Geçit bölgelerinde ise kışlık ekimler bu dönemde yapılmaya devam edilir.
• Hasat edilen ürünlerin depolanması ve tohumluk ayrımı sırasında tohumun hastalıksız ve zarar görmemiş olması sağlanmalıdır.

Kasım – Aralık

• Kışlık mercimeklerin kış boyunca gelişimi ve soğuklara karşı direnci takip edilmelidir.
• Hasat sonrası tarlaların bir sonraki üretim sezonu için dinlendirilmesi veya toprak hazırlığına başlanması.
• Üretim verileri ve girdi maliyetlerinin (gübre, mazot, tohum vb.) analizi yapılarak bir sonraki yılın planlaması hazırlanmalıdır.

Mercimek Verimi ve Ekonomik Değeri

Mercimek, özellikle kuru tarım yapılan alanlarda ekim nöbeti (münavebe) için vazgeçilmez bir bitkidir. Tarlayı erken terk etme ve uygun bir toprak yapısı bırakma özellikleri sayesinde toprağın verimliliğini korumaya yardımcı olur. Ancak son yıllarda ekonomik nedenlerle ekim alanlarında değişimler gözlemlenmektedir.

Dünyada ve Türkiye'de mercimek üretimi nasıl?

Mercimek üretimi küresel ölçekte büyük ülkelerin kontrolündedir. 2019 verilerine göre dünya genelinde yaklaşık 5,7 milyon ton üretim gerçekleştirilmiştir. Üretimdeki konumlar şu şekildedir:

• Kanada: 2,17 milyon ton üretim ile dünya üretiminin %37,8'ini karşılayarak ilk sırada yer almaktadır.
• Hindistan: 1,23 milyon ton ile ikinci sıradadır; ancak üretim alanlarının çok geniş olmasına rağmen iklim değişikliği ve doğal afetler nedeniyle verimi Kanada'ya göre daha düşüktür.
• Avustralya: 533 bin ton ile üçüncü sıradadır.
• Türkiye: 354 bin ton üretim ile dünyada dördüncü sırada yer almaktadır.

Dekara ne kadar verim alınır?

Mercimek verimi; yetiştirilen bölgeye, iklim koşullarına, ekim yapılan çeşide ve bakım şartlarına göre ciddi farklılıklar gösterir. FAO verilerine göre 2019 yılındaki verim durumları şöyledir:

• Dünya ortalaması: 104 kg/da
• Kanada verimi: 145 kg/da
• Türkiye verimi: 125 kg/da
• Hindistan verimi: 90 kg/da

Türkiye özelinde bakıldığında, kırmızı ve yeşil mercimek verimleri il bazında farklılık göstermektedir. Kesin verim beklentisi için bölgenizdeki toprak yapısına uygun çeşitleri seçmeniz ve tarım müdürlüklerinden güncel verim verilerini talep etmeniz önemlidir.

Yeşil ve kırmızı mercimek üretimi

Türkiye'de hem kırmızı hem de yeşil mercimek üretimi yapılmaktadır. 2019/20 üretim dönemine ait veriler incelendiğinde:

• Kırmızı Mercimek: Üretim miktarı 310 bin ton civarında seyretmiştir.
• Yeşil Mercimek: Üretim miktarı 43 bin 600 ton olarak gerçekleşmiştir. Türkiye'de yeşil mercimek üretiminin %40'ı Yozgat'ta, %23'ü Konya'da ve %12'si Kırşehir'de yapılmaktadır.

Verimi artırmak için neler yapılmalı?

Sağlıklı ve yüksek kaliteli bir ürün elde etmek için üretim sürecinde şu noktalara dikkat edilmelidir:

• Ekim Nöbeti: Toprağın yorulmaması ve hastalık riskinin azalması için ekim nöbeti uygulaması yaygınlaştırılmalıdır.
• Tohumluk Seçimi: Atıl arazilerin değerlendirilmesi ve verimin artırılması için kaliteli tohum kullanımı kritiktir.
• Hasat Sonrası İşlemler: Üretim kalitesini yakalamak için temizleme ve kalibrasyon işlemlerine büyük önem verilmelidir.

Devlet destekleri ve piyasa durumu

Mercimek üreticileri için devlet tarafından çeşitli desteklemeler sağlanmaktadır. Destek miktarları ve uygulama koşulları her yıl güncellenmektedir. Ayrıca, üretimi artırmak amacıyla bazı dönemlerde tohumluk hibe programları (örneğin pilot illerde %75 hibe gibi) uygulanabilmektedir. Güncel destekleme miktarları, ürün fiyatları ve girdi maliyetleri (gübre, mazot, tohum) hakkında en doğru bilgi için il/ilçe tarım müdürlüklerine danışılmalıdır.

Mercimek Yetiştiriciliğinde Verim Kaybı ve Yeniden Ekim Stratejileri

Mercimek, doğru ekim ve bakım yapıldığında yüksek verim potansiyeline sahip bir bitkidir. Ancak zamanla toprak yorgunluğu, hastalık birikimi veya iklimsel faktörler nedeniyle tarladaki verim düşebilir. Mercimek yetiştiriciliğinde sürdürülebilir bir döngü kurmak için eski alanları nasıl yönetmeniz gerektiğini bilmeniz gerekir.

Verim düşüşü neden kaynaklanır?

Mercimek tarlanızda her geçen yıl ürün miktarı azalıyorsa, bunun birkaç temel sebebi olabilir:

• Toprak Yorgunluğu: Aynı alana üst üste mercimek ekilmesi, topraktaki belirli besin elementlerinin tükenmesine yol açar.
• Hastalık ve Zararlı Birikimi: Özellikle tohumla taşınabilen antraknoz gibi hastalıklar, toprakta veya bitki artıklarında bekleyerek bir sonraki ekimde daha şiddetli görülür.
• Yabancı Ot Baskısı: Yabancı ot mücadelesinin yetersiz yapılması, mercimeğin gelişimini engeller. İyi bir yabancı ot mücadelesi, mercimek veriminde %22 ile %35 arasında bir artış sağlayabilir.
• İklimsel Etkiler: Yazlık çeşitlerin kışlık gibi erken ekilmesi veya yanlış zamanda ekim yapılması, bitkinin soğuktan zarar görmesine ve verimin tamamen kaybolmasına neden olur.

Zarar gören veya verimsizleşen alanlar nasıl kurtarılır?

Mercimek, tek yıllık bir bitki olduğu için zeytin veya meyve ağaçlarındaki gibi "budama ile gençleştirme" şansı yoktur. Bitki öldüğünde veya verimden düştüğünde tek seçenek alanı yenilemektir. Ancak bu yenileme sürecinde şu adımları izlemelisiniz:

1. Bitki Artıklarını Temizleyin: Eğer tarlada hastalık (örneğin antraknoz) belirtileri varsa, hasat sonrası bitki artıklarını tarlada bırakmayın. Bu artıklar hastalığın kaynağıdır.
2. Toprak Analizi Şart: Verim düşüşünün besin eksikliğinden mi yoksa hastalık baskısından mı kaynaklandığını anlamak için mutlaka toprak analizi yaptırın.
3. Münavebe (Ekim Nöbeti) Uygulayın: Mercimekten sonra aynı yere tekrar mercimek ekmek yerine, toprağı dinlendirecek ve azot dengesini sağlayacak farklı ürünlere yönelin.

Aynı yere yeniden ekim yaparken nelere dikkat edilmeli?

Eski mercimek alanına yeniden ekim yapacaksanız, "toprak yorgunluğu" ve "hastalık döngüsü" en büyük düşmanınızdır. Yeniden ekim sürecinde şu stratejileri izleyin:

• Ürün Deseni Değiştirin: Mercimek ekilen bir alana doğrudan tekrar mercimek ekmek yerine, bir sonraki dönemde buğday gibi farklı bir tarla bitkisi ekerek toprağın biyolojik yapısını koruyun.
• Doğru Çeşit Seçimi: Bölgenize ve ekim zamanınıza uygun tescilli çeşitleri seçin. Örneğin; Güneydoğu Anadolu'da kışlık (Fırat-87, Kayı-91, Sazak-91 gibi), Orta Anadolu ve Geçit bölgelerinde ise yazlık çeşitleri tercih etmelisiniz. Yazlık çeşitleri kışlık gibi ekerseniz soğuktan zarar görür ve verim alamazsınız.
• Sertifikalı Tohum Kullanın: Yeniden ekimde en büyük güvenceniz, çimlenme gücü yüksek, temiz ve hastalıksız sertifikalı tohumlardır. Bu, özellikle tohumla geçen hastalıkların tekrarını önlemek için kritiktir.
• Ekim Zamanına Uyun: Yazlık mercimek ekimini erken ilkbaharda (Şubat sonu - Mart başı) yapmaya özen gösterin. Ekimdeki gecikmeler doğrudan verim kaybına yol açar.

Unutmayın, mercimekte verim sadece tohumla değil, tarlanın geçmişiyle de ilgilidir. Toprağı dinlendirmek ve doğru çeşit-zaman eşleşmesini yapmak, uzun vadeli kazancınızın anahtarıdır.

Mercimek Yetiştiriciliğinde En Sık Yapılan 10 Hata

Mercimek, doğru tekniklerle yetiştirildiğinde hem verimli hem de ekonomik değeri yüksek bir üründür. Ancak yanlış uygulamalar, toprağın yapısından ekim zamanına kadar birçok faktör, emeğinizin karşılığını almanızı engelleyebilir. İşte mercimek yetiştiriciliğinde en sık yapılan hatalar ve dikkat etmeniz gereken doğrular:

1. Yanlış çeşit ve yanlış mevsimde ekim yapmak. Kırmızı mercimeği yazlık, yeşil mercimeği ise kışlık gibi düşünerek ekmek büyük bir hatadır. Kışlık çeşitler soğuğa dayanıklıdır ancak yazlık çeşitler kışın soğuğuna maruz kalırsa zarar görür ve verim alınamaz. Doğrusu: Kırmızı mercimeği Güneydoğu Anadolu gibi bölgelerde kışlık, yeşil mercimeği ise Orta ve Doğu Anadolu gibi bölgelerde yazlık olarak ekim takvimine uygun yetiştirin (Çeşit ve Ekim).
2. Sertifikasız ve kalitesiz tohum kullanmak. Çimlenme gücü düşük, karışıksız olmayan veya hastalıklı tohumlar doğrudan verim kaybı demektir. Doğrusu: Çimlenme gücü yüksek, dolgun taneli, hastalıksız ve bölgeye adapte olmuş, tescilli sertifikalı tohumları tercih edin (Tohumluk Seçimi).
3. Yabancı ot mücadelesini ihmal etmek. Mercimek tarlasında yabancı otların kontrol altına alınmaması, bitkinin gelişimini engeller. Doğrusu: Etkili bir yabancı ot mücadelesi yapın; bu sadece mercimek verimini %22-35 oranında artırmakla kalmaz, aynı zamanda bir sonraki ürün olan buğdayın verimine de katkı sağlar (Yabancı Ot Mücadelesi).
4. Aşırı azotlu gübreleme yapmak. "Daha çok gübre daha çok ürün" mantığı mercimekte ters teper. Fazla azot kullanımı bitkinin sadece yeşil aksamının (vejetatif kısım) aşırı gelişmesine neden olur, bu da tohum verimini düşürür. Doğrusu: Toprak analizine göre hareket edin; kök sistemini geliştirmek için fosfor (P2O5) ve ihtiyaç varsa potasyum (K) kullanımına odaklanın (Gübreleme).
5. Drenajı kötü, su göllenen tarlalara ekim yapmak. Mercimek, kök ve sap çürüklüğü hastalıklarına karşı hassastır. Toprak yüzeyinde suyun birikmesi bitki gelişimini yavaşlatır. Doğrusu: Geçirgenliği iyi, drenaj problemi olmayan ve besin maddelerince zengin toprakları seçin (Toprak Seçimi).
6. Tohumla geçen hastalıkları göz ardı etmek. Özellikle antraknoz gibi hastalıklar tohum yoluyla bulaşabilir. Doğrusu: Ekilecek tohumun mutlaka hastalıksız bir tarladan alındığından emin olun ve sertifikalı tohum kullanın (Hastalık Kontrolü).
7. Ekimde gecikme yaşamak. Özellikle yazlık çeşitlerin ekiminde zamanlama kritiktir. Doğrusu: Yazlık ekimleri erken ilkbaharda, Şubat sonu veya Mart başında yapın; ekimdeki gecikmelerin doğrudan verim kaybına yol açacağını unutmayın (Ekim Zamanı).
8. Çok tuzlu topraklarda yetiştiricilik denemek. Toprağın aşırı tuzlu olması mercimek üretimini ciddi şekilde sınırlandırır. Doğrusu: Ekilecek alanın tuzluluk durumunu kontrol edin; nötr'e yakın (pH 6-8) topraklar idealdir (Toprak Seçimi).
9. Hasat sonrası kurutma hataları yapmak. Bitkilerin tam olgunlaşmadan veya yanlış yöntemle kurutulması ürün kalitesini bozar. Doğrusu: Bitkilerin iyice olgunlaşmasını bekleyin ve kurutma sırasında her tarafının eşit düzeyde kuruması için yığınları zaman zaman çevirin (Hasat ve Kurutma).
10. Hastalık ve zararlılarla mücadelede yanlış yöntem seçmek. Rastgele ilaç kullanımı hem maliyeti artırır hem de ekosisteme zarar verir. Doğrusu: Bir sorun gördüğünüzde önce teşhis koyun; ruhsatlı ürünleri etiketindeki doz ve zamanda kullanın, teknik destek için il/ilçe tarım müdürlüğüne danışın (Hastalık ve Zararlılar).

Bir ipucu daha: Mercimek yetiştiriciliğinde girdi maliyetlerini (mazot, gübre, tohum) iyi hesaplamak için bölgenizdeki güncel piyasa verilerini ve devlet desteklerini takip etmeniz, karlılığınızı korumanıza yardımcı olur.

Mercimek Yetiştiriciliği Hakkında Sık Sorulan Sorular