Diyarbakır Lice Fidancı – Mercimek Fidanı ve Yetiştiriciliği

Mercimek Hasat Sonrası: Temizleme, Kurutma ve Doğru Depolama Yöntemleri

Mercimek, hasat edildiği andan itibaren dikkat edilmezse nem, böcek ve yabancı maddeler nedeniyle hızla değer kaybeden bir üründür. Emek verdiğiniz mahsulün kalitesini korumak için hasat sonrası işlemlerin titizlikle yapılması gerekir.

Hasat sonrası temizlik ve selektörleme nasıl yapılır?

Hasat edilen mercimeklerin içindeki taş, toprak, cılız taneler, kırıklar ve yabancı ot tohumlarından arındırılması, ürünün hem piyasa değerini hem de raf ömrünü doğrudan etkiler. Bu işlem için şu adımları izlemelisiniz:

• Mekanik Temizlik: Harmanlanan tohumlar, hasar görmemesi için hemen bir tohum temizleme makinesi (mekanik elek tipi) veya elle elenerek yabancı maddelerden ayrılmalıdır.
• Selektörleme: Temizlenen daneler mutlaka selektörleme işlemine tabi tutulmalıdır. Bu aşamada içindeki taş, toprak, cılız ve kırık daneler ile yabancı ot tohumları ayıklanır.
• Hafif Tanelerin Ayıklanması: Ürünün kalitesini artırmak için hafif taneler ve metal parçaları da temizlik sürecinde ayrılmalıdır.

Mercimek depolanırken nem oranı kaç olmalıdır?

Mercimeğin depolama süresini belirleyen en kritik faktör tane nemidir. Yanlış nem oranı, ürünün küflenmesine veya böceklenmesine yol açar. İdeal değerler şöyledir:

• Normal Depolama İçin: Hasat edilen ürünün normal şartlarda sorunsuz saklanabilmesi için dane nem oranı en fazla %13-14 olmalıdır.
• Uzun Süreli Saklama İçin: Depolama süresini artırmak istiyorsanız, nem oranının %3-7 arasına kadar düşürülmesi önerilir.
• Kritik Sınır: Mercimeğin depolanabilmesi için nem oranının %16 veya daha düşük olması şarttır. Bu değerin üzerindeki nem oranları depolamada ciddi sorunlar yaratır.

İdeal depo koşulları nasıl olmalıdır?

Mercimek depoları, ürünü dış etkenlerden koruyacak şekilde tasarlanmalı ve yönetilmelidir. Kaliteli bir muhafaza için şu kurallara uyulmalıdır:

• Ortam Şartları: Depo mutlaka rutubetsiz, havadar, serin ve doğrudan güneş ışığı almayan bir yer olmalıdır.
• Havalandırma ve Temizlik: Depoda yeterli havalandırma sistemi bulunmalı, depo ortamı düzenli olarak temizlenmeli ve dezenfekte edilmelidir.
• İstifleme Düzeni: Ambalajlanan mercimekler, hava dolaşımını sağlamak amacıyla paletler üzerinde, depo duvarlarından ve yanındaki diğer ürünlerden en az 10 cm mesafe bırakılarak istiflenmelidir.
• Güvenlik: Depoda toz emme sistemleri bulunmalı, elektrik tesisatı toza karşı korumalı olmalıdır. Ayrıca haşere ve kemirgenlere karşı gerekli önlemler alınmalıdır.

Böceklenme ve zararlılara karşı ne yapılmalı?

Depolanan mercimekte böcek veya haşere belirtisi görüldüğünde müdahale edilmelidir. Ancak bu konuda dikkat edilmesi gereken hayati noktalar vardır:

• Fümigasyon: Eğer ürünlerde böcek saldırısı tespit edilirse, uygun ilaçlarla fümigasyon (gazlama) işlemi yapılmalıdır.
• Temizlik Önceliği: Yeni ürün koyulmadan önce depo mutlaka temizlenmeli ve uygun yöntemlerle dezenfekte edilmelidir.
• Dikkat Edilmesi Gerekenler: Uygulanan işlemler sonucunda mercimek üzerinde herhangi bir leke veya toksin kalıntısı bulunmamasına azami dikkat gösterilmelidir.

Nohut ekimi için önemli bir not

Eğer nohut yetiştiriciliği yapıyorsanız, bakteri aşılaması aşamasında kullandığınız materyalin taze olması gerektiğini unutmayın. Aşılanmış tohumları güneş ışığından korumalı, ekim gününe kadar serin ve gölge bir yerde saklamalı ve mutlaka aynı gün ekimini gerçekleştirmelisiniz.

Mercimek Yıllık Bakım Takvimi (Ay Ay)

Aşağıdaki takvim Türkiye genelindeki üretim bölgeleri için hazırlanmış bir rehberdir. Mercimek yetiştiriciliğinde işlerin zamanlaması bölgeye göre ciddi farklılıklar gösterir; örneğin Güneydoğu Anadolu'da kışlık ekimler erken başlarken, İç Anadolu ve Geçit bölgelerinde yazlık ekimler ilkbahara sarkar. Takvimi uygularken bölgenizin iklim koşullarını ve toprak yapısını göz önünde bulundurmalısınız.

Ocak – Şubat

• Kışlık mercimek yetiştiriciliği yapılan bölgelerde (Güneydoğu Anadolu gibi) bitkilerin kış soğuklarına karşı durumu gözlenmelidir.
• Kışlık çeşitlerin (Fırat-87, Kayı-91, Sazak-91, Seyran, Kafkas, Çiftçi, Özbek gibi) soğuktan etkilenme riski düşük olsa da aşırı don olayları sonrası bitki gelişimi takip edilmelidir.
• Yazlık mercimek ekimi yapacak üreticiler için hazırlık dönemi: Toprak hazırlığı ve tohumluk temini.
• Yazlık mercimek ekimi için en uygun zaman olan Şubat sonu ve Mart başı dönemi yaklaşmaktadır.

Mart – Nisan

• Yazlık Mercimek Ekimi: Orta Anadolu, Doğu Anadolu ve Batı Geçit bölgelerinde yazlık mercimek ekimi bu dönemde, yani erken ilkbaharda yapılmalıdır.
• Dikkat: Yazlık çeşitlerin kışlık olarak ekilmesi durumunda bitkiler soğuktan zarar göreceği için verim alınamaz.
• Trakya bölgesinde yazlık çeşit ekimleri genellikle Mart ayı başında gerçekleştirilir.
• Ekimde yaşanacak gecikmelerin doğrudan verim kaybına yol açacağı unutulmamalıdır.
• Tohumluk seçimi: Çimlenme gücü yüksek, temiz, hastalıksız ve bölgeye adapte olmuş sertifikalı tohumlar kullanılmalıdır.

Mayıs – Haziran

• Yabancı Ot Mücadelesi: Mercimek tarlalarında yabancı ot kontrolü bu dönemde kritik önem taşır. İyi bir yabancı ot mücadelesi, mercimek veriminde %22 ile %35 arasında bir artış sağlayabilir.
• Yabancı ot mücadelesinin dolaylı faydası: Mercimekte yapılan temizlik, bir sonraki yıl ekilecek buğdayın verimini de %11 oranında artırır.
• Bitki gelişimi ve besleme: Kök sistemini geliştirmek ve olgunlaşmayı hızlandırmak için ihtiyaç varsa fosfor (P2O5) ve potasyum (K) uygulamaları planlanmalıdır.
• Azotlu gübre kullanımına dikkat edilmelidir; aşırı azot kullanımı vejetatif aksamı (yaprak ve gövde) çok fazla geliştirerek tohum verimini düşürebilir.

Temmuz – Ağustos

• Hasat Hazırlığı: Yazlık mercimeklerde bitkilerin olgunlaşma süreci takip edilmelidir.
• Hastalık Kontrolü: Tohumla taşınabilen antraknoz gibi hastalıklara karşı bitki sağlığı gözlenmelidir.
• Tohumluk üretiminde amaçlanan dolgunluk ve kalite için bitkinin gelişim dönemi yakından izlenmelidir.
• Eğer bölgede aşırı kuraklık yaşanıyorsa, bitkinin gelişim evrelerine göre su ihtiyacı değerlendirilmelidir (ancak mercimeğin genel olarak kurağa dayanıklı olduğu bilinmelidir).

Eylül – Ekim

• Hasat Dönemi: Yazlık mercimeklerin hasat zamanı gelmiştir.
• Kışlık Mercimek Ekimi: Güneydoğu Anadolu Bölgesi'nde kışlık mercimek ekimi için en uygun dönem olan Ekim ayı başlamıştır.
• Orta Anadolu ve Geçit bölgelerinde ise kışlık ekimler bu dönemde yapılmaya devam edilir.
• Hasat edilen ürünlerin depolanması ve tohumluk ayrımı sırasında tohumun hastalıksız ve zarar görmemiş olması sağlanmalıdır.

Kasım – Aralık

• Kışlık mercimeklerin kış boyunca gelişimi ve soğuklara karşı direnci takip edilmelidir.
• Hasat sonrası tarlaların bir sonraki üretim sezonu için dinlendirilmesi veya toprak hazırlığına başlanması.
• Üretim verileri ve girdi maliyetlerinin (gübre, mazot, tohum vb.) analizi yapılarak bir sonraki yılın planlaması hazırlanmalıdır.

Mercimek Verimi ve Ekonomik Değeri

Mercimek, özellikle kuru tarım yapılan alanlarda ekim nöbeti (münavebe) için vazgeçilmez bir bitkidir. Tarlayı erken terk etme ve uygun bir toprak yapısı bırakma özellikleri sayesinde toprağın verimliliğini korumaya yardımcı olur. Ancak son yıllarda ekonomik nedenlerle ekim alanlarında değişimler gözlemlenmektedir.

Dünyada ve Türkiye'de mercimek üretimi nasıl?

Mercimek üretimi küresel ölçekte büyük ülkelerin kontrolündedir. 2019 verilerine göre dünya genelinde yaklaşık 5,7 milyon ton üretim gerçekleştirilmiştir. Üretimdeki konumlar şu şekildedir:

• Kanada: 2,17 milyon ton üretim ile dünya üretiminin %37,8'ini karşılayarak ilk sırada yer almaktadır.
• Hindistan: 1,23 milyon ton ile ikinci sıradadır; ancak üretim alanlarının çok geniş olmasına rağmen iklim değişikliği ve doğal afetler nedeniyle verimi Kanada'ya göre daha düşüktür.
• Avustralya: 533 bin ton ile üçüncü sıradadır.
• Türkiye: 354 bin ton üretim ile dünyada dördüncü sırada yer almaktadır.

Dekara ne kadar verim alınır?

Mercimek verimi; yetiştirilen bölgeye, iklim koşullarına, ekim yapılan çeşide ve bakım şartlarına göre ciddi farklılıklar gösterir. FAO verilerine göre 2019 yılındaki verim durumları şöyledir:

• Dünya ortalaması: 104 kg/da
• Kanada verimi: 145 kg/da
• Türkiye verimi: 125 kg/da
• Hindistan verimi: 90 kg/da

Türkiye özelinde bakıldığında, kırmızı ve yeşil mercimek verimleri il bazında farklılık göstermektedir. Kesin verim beklentisi için bölgenizdeki toprak yapısına uygun çeşitleri seçmeniz ve tarım müdürlüklerinden güncel verim verilerini talep etmeniz önemlidir.

Yeşil ve kırmızı mercimek üretimi

Türkiye'de hem kırmızı hem de yeşil mercimek üretimi yapılmaktadır. 2019/20 üretim dönemine ait veriler incelendiğinde:

• Kırmızı Mercimek: Üretim miktarı 310 bin ton civarında seyretmiştir.
• Yeşil Mercimek: Üretim miktarı 43 bin 600 ton olarak gerçekleşmiştir. Türkiye'de yeşil mercimek üretiminin %40'ı Yozgat'ta, %23'ü Konya'da ve %12'si Kırşehir'de yapılmaktadır.

Verimi artırmak için neler yapılmalı?

Sağlıklı ve yüksek kaliteli bir ürün elde etmek için üretim sürecinde şu noktalara dikkat edilmelidir:

• Ekim Nöbeti: Toprağın yorulmaması ve hastalık riskinin azalması için ekim nöbeti uygulaması yaygınlaştırılmalıdır.
• Tohumluk Seçimi: Atıl arazilerin değerlendirilmesi ve verimin artırılması için kaliteli tohum kullanımı kritiktir.
• Hasat Sonrası İşlemler: Üretim kalitesini yakalamak için temizleme ve kalibrasyon işlemlerine büyük önem verilmelidir.

Devlet destekleri ve piyasa durumu

Mercimek üreticileri için devlet tarafından çeşitli desteklemeler sağlanmaktadır. Destek miktarları ve uygulama koşulları her yıl güncellenmektedir. Ayrıca, üretimi artırmak amacıyla bazı dönemlerde tohumluk hibe programları (örneğin pilot illerde %75 hibe gibi) uygulanabilmektedir. Güncel destekleme miktarları, ürün fiyatları ve girdi maliyetleri (gübre, mazot, tohum) hakkında en doğru bilgi için il/ilçe tarım müdürlüklerine danışılmalıdır.