Diyarbakır Çınar Fidancı – Susam Fidanı ve Yetiştiriciliği

Susam Hasadı Sonrası: Temizleme, Harman ve Doğru Depolama Yöntemleri

Susam yetiştiriciliğinde tüm yıl boyunca verilen emeğin karşılığını belirleyen en kritik aşama, hasat sonrası yapılan işlemlerdir. Hasat edilen susamın kalitesini korumak, tohumun çimlenme gücünü ve yağ oranını muhafaza etmek için doğru temizleme ve depolama teknikleri uygulanmalıdır.

Susam hasadı nasıl yapılır?

Susamda hasat zamanı, bitkilerin yaprak ve kapsüllerinin sararması, yaprakların kısmen dökülmeye başlaması ve çiçeklenmenin durmasıyla anlaşılır. Hasat sürecinde şu adımlar izlenmelidir:

• Hasat Belirtisi: Alt kapsüller elle kırıldığında tohumların döküldüğü görülüyorsa hasat zamanı gelmiş demektir.
• Tokurcun (Dikine) Yapma: Bitkiler hasat edildikten sonra dikine getirilir.
• Harman ve Silkme: Bitkiler harmanlanır ve silkme işlemi yapılarak tohumlar kapsüllerden ayrılır.

Tohum temizleme ve hazırlık aşamaları

Harman sonrası elde edilen ürünün saf ve kaliteli olması için temizlik işlemleri titizlikle yapılmalıdır. Temizleme yöntemini seçerken ürünün miktarına göre hareket edilmelidir:

• Yöntemler: Tohumlar rüzgâr yardımıyla veya vantilatör kullanılarak savrulup temizlenebilir. Daha profesyonel bir sonuç için tohum temizleme makinelerinden yararlanılabilir.
• Yıkama ve Kurutma: Daha temiz bir ürün elde etmek için temizlenen tohumlar suda yıkanabilir. Ancak yıkama işleminden sonra tohumların tekrar iyice kurutulması hayati önem taşır.
• Kurutma Süresi: Temizlenen tohumlar, işleme öncesinde 1-2 gün boyunca kurutulmalıdır.

Susam tohumları nasıl saklanmalıdır?

Susam tohumlarının depolanması, ürünün raf ömrünü doğrudan etkiler. Yanlış depolama, tohumların çürümesine veya yağ kalitesinin bozulmasına neden olur. İdeal saklama koşulları şunlardır:

• Kap Seçimi: Temizlenen tohumlar mutlaka bez veya jüt çuvallarda saklanmalıdır.
• İstifleme: Çuvalların doğrudan yerle temas etmemesi için mutlaka tahta ızgaralar üzerine istiflenmesi gerekir.
• Depo Hazırlığı: Depo alanı kullanılmadan önce iyice badana yapılmalı ve dezenfekte edilmelidir.
• Ortam Koşulları: Depo alanı serin, kuru ve havadar olmalıdır.

Depolama sırasında dikkat edilmesi gereken kritik değerler

Susamın depoda bozulmadan kalabilmesi için nem ve sıcaklık dengesi çok hassastır. Bu değerlerin dışına çıkılması ürün kaybına yol açar:

Eğer depo koşullarının istenen düzeyden yüksek olduğu fark edilirse, tohumlar hemen havalandırılmalı ve depo ortamı uygun hale getirilene kadar müdahale edilmelidir. Türkiye şartlarında normal bir üretimde dekardan ortalama 60-80 kg verim alınması beklenir; bu verimi korumak için yukarıdaki muhafaza kurallarına harfiyen uyulmalıdır.

Susam Yıllık Bakım Takvimi (Ay Ay)

Aşağıdaki takvim Türkiye genelindeki susam üretim alanları için hazırlanmış bir rehberdir. İklim koşullarına bağlı olarak sahil şeridinde işler daha erken başlarken, iç kesimlerde ve daha soğuk bölgelerde süreç biraz daha geç ilerleyebilir. Uygulamalarınızı tarlanızdaki bitkinin gelişim aşamasına ve bölgenizdeki hava durumuna göre takip etmelisiniz.

Ocak – Şubat

• Toprak analizi yapılması; analiz sonuçlarına göre ihtiyaç duyulan çeşit ve dozda gübre planının hazırlanması.
• Eğer ikinci ürün olarak ekim yapılacaksa, ekim öncesinde tarlada yeterli rutubeti sağlamak için tav suyu verilmesi.
• Kışlık ekimlerde toprak hazırlığı: Toprağın 15-20 cm derinlikte orta derinlikte işlenmesi.
• Yazlık ekim planlanıyorsa, sonbaharda yapılan derin sürümün ardından ilkbahar hazırlıklarına zemin hazırlanması.

Mart – Nisan

• Toprak hazırlığının tamamlanması: Yazlık ekimler için diskaro veya tırmık çekilerek tohum yatağının hazırlanması.
• Gübreleme: Gelişme süresi kısa olduğu için gerekli gübrenin tamamının ekim öncesi son diskaro ile toprak altına verilmesi. (Analiz yoksa dekara 7 kg azot, 5 kg fosfor ve 5-10 kg potasyum önerilir).
• Tohum hazırlığı: Çıkışın iyi olması için tohumların ince elenmiş temiz dere kumu ile karıştırılması.
• Ekim işlemleri: Tohumların uygun derinliğe ekilmesi ve tohum yatağının iyice sıkıştırılması.
• Ekim öncesi hastalıklarla mücadele için tohum ilaçlamasının yapılması.

Mayıs – Haziran

• Yabancı ot mücadelesi ve çapalama: Bitkiler 10-15 cm boya ulaşana kadar tarlaya girilmemeli, ancak bu aşamadan sonra bakım yapılmalıdır.
• Sulama: Susam su isteği çok yüksek olmayan bir bitkidir ancak verim için düzenli sulama önemlidir. Özellikle ekim öncesi ve çiçeklenme dönemindeki nem seviyesi verimi doğrudan etkiler.
• Çiçeklenme takibi: İlk çiçeklenme genellikle ekimden 45-50 gün sonra gerçekleşir.
• Bitki gelişimi: Çiçeklenme ile birlikte büyüme hızlanır; bu dönemde bitkilerin 40-50 cm boya ulaşması beklenir.
• Zararlı kontrolü: Bozkurt, susam güvesi, yaprak biti ve beyaz sinek gibi zararlıların tarladaki varlığı kontrol edilmelidir.

Temmuz – Ağustos

• Dikkatli sulama: Olgunlaşma süresince 1-3 defa sulama yapılabilir. Ancak aşırı göllenmeden kaçınılmalıdır; susam göllenmeye karşı hassastır.
• Tarlaya giriş kısıtlaması: Bitkiler 40-50 cm boylandığında, çiçeklerin döllenmeden dökülmemesi için tarlaya girilmemesine özen gösterilmelidir.
• Hastalık takibi: Solgunluk, susam bakteri solgunluğu, yaprak leke hastalığı, phylloidy ve susam alternaryası gibi hastalıklara karşı bitkiler gözlemlenmelidir.
• Zararlı mücadelesi: Görülen zararlı ve hastalık durumunda ruhsatlı ürünler ve etiket dozuna uygun mücadele yapılmalıdır.

Eylül – Ekim

• Hasat zamanının tespiti: Bitkilerin yaprak ve kapsüllerinin sararması, yaprakların kısmen dökülmesi ve çiçeklenmenin durması hasat işaretidir.
• Hasat yöntemi: Alt kapsüller elle kırıldığında kolayca açılıyorsa hasat zamanı gelmiş demektir.
• Hasat sırasında dikkat: Rüzgarlı havalarda veya aşırı yağışlarda kapsüllerin çatlayıp tohum dökmemesi (dehiscence) için hasat zamanı çok iyi ayarlanmalıdır.
• Harman ve temizleme: Hasat edilen ürünlerin harmanlanması, rüzgar veya vantilatör yardımıyla temizlenmesi ve gerekirse suda yıkanarak tekrar kurutulması.

Kasım – Aralık

• Depolama hazırlığı: Temizlenen tohumların saklanacağı depo alanının iyice badana ve dezenfekte edilmesi.
• Muhafaza koşulları: Tohumların serin, kuru ve havadar bir ortamda, bez veya jüt çuvallarda, tahta ızgaralar üzerine istiflenerek saklanması.
• Depo kontrolü: Depo neminin %75'in üzerine çıkmamasına dikkat edilmelidir; aksi halde küflenme görülebilir.
• Uzun süreli depolama: Eğer 20 °C'nin altında uzun süreli saklama yapılacaksa, tohumlardaki nem oranının en fazla %8-9 olması sağlanmalıdır.

Susam Yetiştiriciliğinde Verim ve Ekonomik Değer

Susam, dünyadaki en eski yağlı tohumlu bitkilerden biridir ve yüksek yağ içeriği sayesinde tarımsal değeri oldukça yüksektir. Bitkinin ekonomik başarısı; doğru gübreleme, iklim koşulları ve yetiştirme yöntemlerine doğrudan bağlıdır.

Susam verimi ne kadardır?

Susamda elde edilecek ürün miktarı; sulama imkanlarına, toprak yapısına ve bakım şartlarına göre ciddi farklılıklar gösterir. Kaynaklardaki verilere göre beklenen verim aralıkları şöyledir:

• Kuru koşullarda: Dekar başına ortalama 40–100 kg arasında verim alınabilmektedir.
• Sulu koşullarda: Uygun şartlar sağlandığında verim dekar başına 150 kg seviyelerine kadar çıkabilmektedir.

Verimi artırmak için bitkinin 90 ile 120 gün arasında don olmayan bir sürece ihtiyacı vardır. Ayrıca 23 °C üzerindeki sıcaklıklar bitki gelişimi ve verim üzerinde olumlu etki yapar.

Verimi hangi faktörler etkiler?

Susam yetiştiriciliğinde yüksek verim almak istiyorsanız şu kritik noktalara dikkat etmelisiniz:

• Toprak Yapısı: En iyi verim; verimli, iyi drenajlı ve nötr pH değerine sahip topraklarda alınır. Susam, yüksek tuzlu ve su birikintisi olan (su baskınına uğramış) topraklara karşı hassastır.
• Su ve Nem Dengesi: Susam kuraklığa dayanıklı bir bitkidir ancak çimlenme ve erken gelişim döneminde yeterli nem ister. Ekim öncesi ve çiçeklenme dönemindeki nem seviyesi verimi en çok etkileyen unsurdur. Sezon sonunda görülen aşırı yağışlar ise kapsüllerin erken açılmasına (tohum dökülmesine) neden olarak verim kaybına yol açabilir.
• Gübreleme: Gelişme süresi kısa olan bir bitki olduğu için gübrenin tamamının ekimden önce son diskaro ile toprak altına verilmesi önerilir. Verim için dekara saf olarak 7 kg azot, 5 kg fosfor ve 5-10 kg potasyum verilmesi tavsiye edilmektedir.
• Rüzgâr ve Hava Koşulları: Hasat döneminde şiddetli rüzgârlar tohumların kapsüllerden saçılmasına neden olabilir.

Susamın kullanım alanları ve ekonomik değeri nedir?

Susam tohumu, içeriğindeki yaklaşık %50-60 oranında yağ ve %25 oranında protein ile çok yönlü bir üründür. Ekonomik olarak şu alanlarda değerlendirilir:

• Gıda Sektörü: Tahin ve tahin helvası üretiminin yanı sıra; kuru pasta, simit gibi unlu mamullerde ve çerez olarak tüketilir.
• Sanayi: Kozmetik sanayinde ve sabun yapımında ham madde olarak kullanılır.
• Hayvancılık: Yağı alındıktan sonra geriye kalan küspe, kaliteli bir hayvan yemi olarak değerlendirilir.

Türkiye'de susam, özellikle Ege, Akdeniz ve Güneydoğu Anadolu bölgelerinde, buğday veya arpa gibi ürünlerden sonra ikinci ürün olarak yetiştirilmektedir. Ülkemizde susam tohumuna olan ihtiyaç her geçen yıl artmaktadır.