Mardin Derik'te fidan arayanlar için susam yetiştiriciliğini 3 dönümlük örnek bir arazi üzerinden anlattık. Aşağıdaki hesaplama aracına kendi arazinizi yazarak kaç fidan gerektiğini ve beklenen verimi görebilirsiniz.
Standart ekim: sıra arası 50–70 cm, sıra üzeri 5–10 cm; dekara 0,5–0,6 kg tohum.
Rakamlar resmî ve akademik kaynaklardaki ortalamalara dayanan tahmini değerlerdir. İklim, toprak, çeşit, cins ve bakıma göre gerçek sonuç farklı olabilir.
Ayrı sayfada hesaplayın: Susam tohumu hesaplama · Susam verim hesaplama
Susam, gelişim süresi oldukça kısa olan ve çevresel koşullara karşı hassas bir tarla bitkisidir. Bir susam tarlasında verim düşüklüğü yaşandığında, bu durum sadece bitkinin yaşlanmasından değil; toprak yorgunluğu, hastalık birikimi veya yanlış sulama alışkanlıklarından da kaynaklanabilir. Eğer tarlanızda verim alamıyorsanız, yeniden ekim yapmadan önce mevcut durumu doğru analiz etmeniz gerekir.
Susam bitkisinde verimi etkileyen temel faktörleri şu şekilde sıralayabiliriz:
Susam, bir yıllık bir bitki olduğu için zeytin veya meyve ağaçlarındaki gibi bir "budama ile gençleştirme" yöntemi uygulanmaz. Bitki tamamen yıllık bir döngüye sahiptir. Eğer tarlanızın bir kısmında bitkiler solgunluk veya kök çürüklüğü nedeniyle kuruduysa, o bölgeyi tamamen boş bırakmak veya hemen yeniden ekmek yerine şu adımları izlemelisiniz:
Eski bir susam tarlasına yeniden ekim yapmaya karar verdiyseniz, başarılı bir sezon için şu teknik detaylara dikkat etmelisiniz:
Unutmayın; susamda verim, ekim öncesi hazırlık ve doğru zamanda yapılan müdahale ile doğrudan ilişkilidir. Tarlanızda bir sorun seziyorsanız, ilaçlama veya gübreleme dozajı için mutlaka bölgenizdeki tarım müdürlüklerine veya uzman ziraat mühendislerine danışın.
Susam, doğru şartlar sağlandığında yüksek verim veren ancak yetiştirme sürecinde yapılan küçük hatalara karşı oldukça hassas bir tarla bitkisidir. Verimi artırmak ve ürün kaybını önlemek için en sık yapılan hataları ve yapılması gerekenleri sizler için derledik.
Bir ipucu daha: Susam yetiştiriciliğinde verim, ekim öncesi ve çiçeklenme dönemindeki nem seviyelerinden doğrudan etkilenir. Bu dönemlerde toprağın durumunu yakından takip etmek başarının anahtarıdır.
Susamın gelişim süresi oldukça kısadır. Ticari üretimde başarılı bir ürün için genellikle 90 ile 120 gün arasında don olmayan bir süreye ihtiyaç duyulur. Çiçeklenme süreci ise ekimden yaklaşık 45–50 gün sonra başlar.
Ülkemizde tescilli olarak yetiştirilebilen çeşitli susam çeşitleri bulunmaktadır. Bunlar arasında beyaz susam için Gölmarmara, sarı susam için Muğanlı 57 öne çıkar. Ayrıca Kepsut 99, Özberk 82, Cumhuriyet 99, Osmanlı 99, Tan 99 ve Baydar 2001 gibi çeşitler de mevcuttur.
Susam aslında su isteği çok yüksek olmayan, kuraklığa dayanıklı bir bitkidir; ancak düzenli sulama verimi doğrudan artırır. Kıraç arazilerde susuz yetiştirilebilir fakat ikinci ürün ekimlerinde mutlaka sulama yapılmalıdır. Olgunlaşma döneminde 1–3 defa sulama yapılabilir. Burada en kritik nokta, aşırı sulamadan ve toprakta göllenme yapmaktan kaçınmaktır; çünkü susam göllenmiş, su tutan topraklardan hoşlanmaz.
Gelişme süresi kısa olduğu için gübrenin tamamı ekim öncesinde son diskaro ile toprak altına verilmelidir. En sağlıklı yöntem toprak analizi yaptırarak çıkan sonuca göre hareket etmektir. Eğer analiz yapılamıyorsa, verim için dekara saf olarak 7 kg azot, 5 kg fosfor ve 5-10 kg potasyum verilmesi önerilir. Zayıf topraklarda ise dekara 8 kg azot, 6 kg fosfor ve 4 kg potasyum kullanımı düşünülebilir.
Susam yetiştiriciliğinde en çok karşılaşılan hastalıklar arasında solgunluk hastalığı, susam bakteri solgunluğu, yaprak leke hastalığı, phylloidy ve susam alternaryası yer alır. Ayrıca çökerten (Rhizoctonia, Fusarium, Alternaria) gibi hastalıklar da görülebilir. Hastalıklara karşı ekim öncesi tohum ilaçlaması yapılması büyük önem taşır.
Susam bitkisine zarar veren başlıca zararlılar; bozkurt (Agrotis segetum), susam güvesi (Antigastra catalaunalis), yaprak biti (Aphis gossypii) ve beyaz sinektir. Bu zararlılarla mücadele için bitkilerin durumuna göre ruhsatlı ürünler ve etiket dozundaki ilaçlar kullanılmalı, detaylı bilgi için tarım müdürlüklerine danışılmalıdır.
Hasat zamanı bitkinin yaprak ve kapsüllerinin sararması, yaprakların kısmen dökülmesi ve çiçeklenmenin durmasıyla anlaşılır. Alt kapsüller elle kırıldığında kolayca açılıyorsa hasat vakti gelmiş demektir. Hasatta en büyük risk, kapsüllerin vaktinden önce çatlayıp tohumların dökülmesidir. Bu yüzden hasat zamanı çok hassas ayarlanmalıdır.
Susamın verimi yetiştirilen bölgeye, toprak yapısına, sulama imkanlarına ve bakım şartlarına göre büyük değişiklik gösterir. Türkiye genelinde normal şartlar altında dekardan ortalama 60–80 kg civarında verim alınmaktadır.
Temizlenen tohumlar bez veya jüt çuvallarda saklanmalıdır. Depo alanı mutlaka badanalanmış, dezenfekte edilmiş, serin, kuru ve havadar olmalıdır. Çuvallar doğrudan yere değil, tahta ızgaralar üzerine istiflenmelidir. Eğer 20 °C'nin altında uzun süreli depolama yapılacaksa tohum nemi %8-9'u geçmemelidir. Depo nemi %75'in üzerine çıkarsa küflenme riski başlar.
Hasat sonrası tohumlar rüzgâr veya vantilatör yardımıyla savurularak temizlenebilir. Daha iyi bir temizlik için tohumlar 1-2 gün kurutulduktan sonra suda yıkanabilir ve ardından tekrar kurutulabilir. İmkan varsa tohum temizleme makineleri kullanılması daha profesyonel sonuç verir.
Bitkiler henüz 10–15 cm boyuna gelene kadar tarlaya girilmemelidir; çünkü ilk gelişim evresi çok yavaştır. Bitkiler 40–50 cm boya ulaştığında ise çiçeklerin döllenmeden dökülmemesi için tarla içine kesinlikle girilmemelidir. Ayrıca yabancı ot mücadelesi ve çapalama bitki gelişimi için kritiktir.
Susam birçok toprak tipine uyum sağlayabilir ancak en yüksek verim; verimli, drenajı iyi, nötr pH değerine sahip topraklardan alınır. Susamın yüksek tuzluluğa ve su birikmesine (göllenmeye) karşı toleransı düşüktür; bu nedenle suyun tahliye edilebildiği alanlar tercih edilmelidir.
Susam rehberinin tamamını okumak istiyorsanız:Susam Yetiştirme Rehberi →
