Soğan Zararlıları: Soğan-sak Nematodu, Hastalıklar ve Mücadele Yöntemleri
Umut Fidancılık Uzman Ekibi3 dk okuma
Soğan-sak nematodu, çürüklük hastalıkları ve yabancı otların soğan üzerindeki etkileri: Belirtiler, kültürel önlemler, entegre mücadele ve doğru sulama/gübreleme teknikleri.
Soğan yetiştiriciliğinde verim ve kaliteyi belirleyen en kritik unsurlar; hastalıklar, zararlılar ve yabancı otlardır. Bitki sağlığı tedbirleri alınmadığında, hastalık ve zararlılar nedeniyle ortalama %30-35, salgın durumlarda ise %100'e varan oranlarda ürün kaybı yaşanabilmektedir. Bakanlığın benimsediği "Entegre Zirai Mücadele" yaklaşımıyla; öncelikle dayanıklı çeşit kullanımı, kültürel önlemler ve biyolojik mücadele ön planda tutulmalı, kimyasal mücadele ise en son seçenek olarak değerlendirilmelidir.
1. Soğan-sak Nematodu (Ditylenchus dodici) – En Önemli Zararlı
Zarar şekli: Bu mikroskobik canlılar bitkinin iç parazitidir (endoparazit) ve doğrudan soğan, sürgün ve yaprak içinde yaşarlar. Soğan üzerinde doğrudan bir belirti bırakmasalar da bitkide tipik bir bodurluk, kalınlaşma ve çarpıklık meydana getirirler. Yapraklarda lekeler oluşur ve merdivenvari şekil bozuklukları görülür. Ağır bulaşmış tarlalarda bitkiler sonunda ölür ve tarlada boşluklar oluşur. Nematodlar, özellikle ağır toprak yapısına sahip alanlarda daha yoğun görülür.
Takip ve Bulaşma: Nematodlar; sulama suyu, bulaşık fide toprağı, hastalık kapmış bitki artıkları ve kullanılan alet/ekipmanlar yoluyla taşınır. Mikroskop altında incelenmeden kesin teşhis koymak zordur çünkü belirtileri diğer zararlılara benzeyebilir.
Mücadele:
- Kültürel Önlemler: Nematodun temiz yerlere yayılmasını önlemek için temiz sulama suları kullanılmalıdır. Sel ve yağmur sularının bulaşma riski olan alanlarda önlemler alınmalıdır.
- Hijyen: Soğan ve soğanlı bitki köklerinin temizliği akarsularda yapılmamalıdır. Bulaşık bitkiler, hastalık belirtisi gösterdiğinde topraklarıyla birlikte tarladan uzaklaştırılmalı ve imha edilmelidir.
- Toprak Yapısı: Nematodlar toprakta konukçu bitki olmasa bile 20 ile 30 yıl arasında canlılığını koruyabilir ve 30 cm derinliğe kadar inebilir.
2. Çürüklük Hastalıkları ve Belirtileri
Zarar şekli: Hastalıklar özellikle yumru (soğan) oluşum döneminde artar. Hastalığa erken yakalanan bitkiler solar ve çöker. Belirtiler genellikle alt yapraklardan itibaren sararma şeklinde başlar. Sararmış bitkiler topraktan kolayca çekilir; bu durumda soğanların üzerinde beyaz bir örtü ve yer yer siyah küçük noktalar görülür. Hastalık ilerledikçe yumrular önce ıslak çürüklük, zamanla da kuru çürüklük şeklinde bozulur. Çürüklük, aynı sıra üzerindeki komşu bitkilere de hızla bulaşır.
Mücadele:
- Entegre Mücadele: Hastalık etmenleri kış boyunca toprakta ve bitki artıklarında yaşar. Bu nedenle tarlada hastalık geçmişi varsa, bir önceki ürünle organik gübreleme yapmak ve dayanıklı çeşit seçmek önemlidir.
- Depolama: Hastalık, uygun olmayan depo koşullarında da hızla yayılabilir. Hasat sonrası temiz ve kontrollü depolama hayati önem taşır.
3. Yabancı Otlar ve Kültürel Mücadele
Zarar şekli: Yabancı otlar, soğan bitkisinin ihtiyaç duyduğu azot, potasyum ve fosfor gibi besin maddelerini tüketerek bitki gelişimini yavaşlatır. Besin yetersizliği durumunda soğanlar çeşidin iriliğine ulaşamaz, dişler cılız kalır ve baş sayısı artar. Ayrıca bu durum depolama sırasında koflaşmaya ve saklama süresinin kısalmasına neden olur.
Mücadele:
- Çapalama: Soğan üretiminde çapa hayati bir işlemdir. Bitkiler 15-20 cm boy aldığında, yabancı otları önlemek ve toprağı havalandırmak için 3-4 cm derinliği geçmeyecek şekilde yüzeysel ilk çapa yapılmalıdır.
- Sulama Şartları: Sulu tarımda her sulamadan sonra çapa yapılması önerilirken, kurak şartlarda 2-3 çapa yeterli olabilmektedir.
Öne Çıkan Ürünler
4. Doğru Sulama ve Gübreleme ile Korunma
Sulama: Soğan gelişme döneminde genellikle yağışlar yeterli olur ancak kuraklık varsa sulama yapılmalıdır. Kritik Uyarı: Baş bağlama dönemi bitip olgunlaşma tamamlandıktan sonra sulama kesinlikle durdurulmalıdır. Geç yapılan sulamalar baş yapısını bozar ve depolama kalitesini düşürür.
Gübreleme: Soğan sentetik gübreleri sever ancak aşırı kullanım bitkiye zarar verebilir. Gelişme başında azot ihtiyacı fazladır; ancak baş bağlama tamamlanıp olgunluk başladığında azotlu gübre kesinlikle kullanılmamalıdır. Bu dönemde baş kalitesini ve depolama gücünü artırmak için potasyum ihtiyacı ön plandadır. En doğru uygulama için toprak analizi yaptırılmalı ve tavsiye edilen dozlar uygulanmalıdır.
Soğan hesaplama araçları
Soğan tohumu hesaplama – arazime ne kadar soğan tohumu gerekir?
Standart ekim (tohumdan): sıra arası 25–30 cm, sıra üzeri 5–8 cm; dekara 1–1,5 kg tohum (arpacıkla dikimde 80–120 kg arpacık).
Soğan verim hesaplama – dönümden ne kadar kuru soğan alırım?
Rakamlar resmî ve akademik kaynaklardaki ortalamalara dayanan tahmini değerlerdir. İklim, toprak, çeşit, cins ve bakıma göre gerçek sonuç farklı olabilir.
Bilmekte fayda var
- Hasat, yaprakların %50–70'i devrildiğinde yapılır.
- Hasattan sonra 1–2 hafta tarlada kurutulur.
Ayrı sayfada hesaplayın: Soğan tohumu hesaplama · Soğan verim hesaplama
Kaynaklar
- SOĞAN SARIMSAK - Tarım ve Orman Bakanlığı (https://www.tarimorman.gov.tr/GKGM/Belgeler/Uretici_Bilgi_Kosesi/Dokumanlar/sogan-sarımsak.pdf)
Soğan hakkında diğer yazılar
- Soğan Yetiştiriciliğinde Bakım, Dikim ve Gübreleme Teknikleri
- Soğan Nasıl Çoğaltılır? Tohum ve Arpacık ile Üretim Yöntemleri
- Soğan Nasıl Dikilir? Adım Adım Dikim Rehberi
- Soğan Çeşidi Seçimi ve Kaliteli Fide/Arpacık Nasıl Anlaşılır?
- Soğan Gübreleme Rehberi: Ne Zaman ve Hangi Gübre Verilmeli?
- Soğan Hasadı: Ne Zaman ve Nasıl Toplanır?
- Soğan Hasat Sonrası: Doğru Kurutma, Depolama ve Saklama Yöntemleri
- Soğan Hastalıkları ve Zararlıları: Belirtiler ve Korunma Yolları
- Soğan Yetiştiriciliğinde İklim ve Toprak Seçimi Nasıl Olmalı?
- Soğan Yetiştiriciliğinde En Sık Yapılan 10 Hata
- Soğan Sulama Rehberi: Ne Zaman, Nasıl ve Ne Kadar Sulanmalı?
- Soğan Yıllık Bakım Takvimi (Ay Ay)
- Soğan Yetiştiriciliğinde Verim ve Ekonomik Değerlendirme
- Soğan Yetiştiriciliğinde Verim Kaybı ve Yeniden Ekim Stratejileri