Bitki Yetiştirme Rehberi

Bezelye Yetiştiriciliği Hakkında Genel Bilgi

Bezelye (Pisum sativum), baklagiller (Fabaceae) familyasına ait, taze yeşil kabuğu veya taneleri tüketilen, besin değeri oldukça yüksek bir sebzedir. Bir yıllık otsu bir bitki olan bezelye, hem taze sebze hem de kuru baklagil olarak dünya genelinde yaygın şekilde yetiştirilmektedir. Protein, nişasta, lif, antioksidan ve C vitamini açısından zengin bir besin kaynağıdır.

Bezelyenin kökeni ve dünyadaki durumu nedir?

Bezelyenin ana vatanı Avrupa ve Batı Asya bölgeleridir. Tarihsel süreçte Orta ve Kuzey Avrupa'da yetiştirilmeye başlanmış, XI. yüzyılda İngiltere'de geniş alanlara yayılmıştır. Günümüzde ise dünyanın hemen her yerinde kültürü yapılmaktadır. Türkiye'de ise fasulye ve diğer sebzeler kadar olmasa da bol miktarda yetiştirilen önemli bir üründür.

Hangi çeşit bezelye ne amaçla kullanılır?

Bezelye çeşitleri, büyüme biçimlerine ve kullanım amaçlarına göre farklılık gösterir:

• Tarla (Bodur) Bezelyesi: 30–40 cm boylanan, toprağa yayılarak büyüyen bodur çeşitlerdir. Genellikle taneleri basık, esmer kül veya yeşil renklidir ve kurutularak tüketilmek üzere yetiştirilir.
• Bahçe (Sırık) Bezelyesi: 70–90 cm boyuna kadar çıkabilen, gövdesinden çıkardığı sülüklerle desteklere tutunan tırmanıcı çeşitlerdir. Çiçekleri beyaz, taneleri ise yuvarlaktır. Bu çeşitlerin yetiştirilirken mutlaka bir herek veya destek yapısı ile desteklenmesi gerekir.
• Sultani Bezelye: Parşömen denilen sert tabakası bulunmayan, kabuğuyla birlikte yenebilen özel bir çeşittir.
• Araka Bezelyesi: Taneleri diğer çeşitlere göre daha iri olan bir türdür.

Bezelye yetiştirirken dikkat edilmesi gereken 3 temel özellik

1. Sıcaklık hassasiyeti: Bezelye serin iklim bitkisidir. Tohumların çimlenmesi için toprak ısısının 4–18 °C arasında olması gerekir. Bitkinin en iyi geliştiği optimum sıcaklık aralığı ise 12.5–18.0 °C (veya 55–64 °F) civarıdır. Aşırı yaz sıcakları çiçeklenmeyi azaltabilir, tane gelişim dönemindeki yüksek sıcaklıklar ise nişasta ve lif oranını artırarak kaliteyi düşürebilir.
2. Destek ihtiyacı: Eğer yetiştireceğiniz çeşit sırık (bahçe) bezelyesi ise, bitki çok uzun boylandığı ve gövdesi ince olduğu için kendi ağırlığını taşıyamaz. Bu yüzden bitkinin tırmanabileceği ağ, tel veya dallardan oluşan bir destek sistemi kurmanız şarttır.
3. Toprak ve besleme dengesi: Bezelyeler 5.5 ile 7.0 pH aralığındaki toprakları sever; aşırı asidik veya tuzlu topraklarda zorlanırlar. Baklagil oldukları için toprak yapısını iyileştirirler ancak verim için fosfor ve potasyum desteği önemlidir. Besleme konusunda bölgenize ve toprak yapınıza göre en doğru bilgiyi almak için mutlaka il/ilçe tarım müdürlüklerine danışmalısınız.

Bezelye, hem taze olarak yemeklerde ve çorbalarda kullanılır hem de kurutularak, dondurularak veya konserve yapılarak uzun süre saklanabilir. Kuru bezelye, protein ve nişasta açısından taze bezelyeye göre daha zengindir.

Bezelye Yetiştiriciliğinde İklim ve Toprak Koşulları Nasıl Olmalı?

Bezelye, serin iklimleri seven, doğru şartlar sağlandığında verimi yüksek bir sebzedir. Ancak bitkinin gelişim dönemindeki sıcaklık dalgalanmaları ve toprağın yapısı, doğrudan tane dolumunu ve kaliteyi etkiler. Bahçenizi kurmadan önce bu temel ihtiyaçları bilmek, emeğinizin karşılığını almanızı sağlar.

Sıcaklık ve İklim İsteği

• Çimlenme ve Gelişim: Bezelye tohumlarının toprakta sağlıklı bir şekilde çimlenebilmesi için toprak sıcaklığının 4 ile 18 °C arasında olması gerekir. Bitkinin en iyi geliştiği ve büyüme performansının en yüksek olduğu aylık optimum sıcaklık aralığı 12,5 ile 18,0 °C civarıdır.
• Soğuğa Dayanıklılık: Bezelye serin iklim bitkisidir. Toprak sıcaklığı -5 °C'nin altına düştüğünde bitki donar. Ancak bitki, kar örtüsü altında kalırsa çok daha düşük sıcaklıklara (-22 °C gibi) dayanabilir. Kışlık ekim yapacaksanız, soğuğa daha dayanıklı olan 'Melrose' veya 'Granger' gibi çeşitler tercih edilmelidir.
• Sıcaklık Hassasiyeti: Yaz sıcakları bezelyenin düşmanıdır. Çiçeklenme dönemindeki aşırı yüksek sıcaklıklar meyve tutumunu azaltabilir. Tane gelişimi sırasında görülen yüksek sıcaklıklar ise tanelerin içindeki nişasta ve lif oranını artırarak bezelye kalitesini düşürür.
• Nem ve Yağış: Nemli ve yağışlı iklimleri sever. Ancak aşırı yağış, bitkinin renginin koyu yeşile dönmesine neden olabilir.

Toprak Yapısı ve pH Değeri

• Toprak Tipi: Bezelye toprak seçiciliği konusunda çok katı değildir ancak en iyi sonuçları bol humuslu, süzek (suyu iyi akıtan), killi-tınlı veya milli-tınlı topraklarda verir.
• pH Dengesi: Toprağın asitliği bezelye için kritiktir. Toprak pH'ının 5,5 ile 7,0 arasında olması idealdir. Çok yüksek asitli topraklarda gelişim sorunları yaşanır.
• Besin ve Gübreleme: Bezelye bir baklagildir; yani topraktaki azotu kullanma yeteneğine sahiptir. Bu yüzden aşırı azotlu gübreleme bitkiye fayda sağlamaz, aksine zarar verebilir. Toprağın fosfor ve potasyum ihtiyacı için ekim öncesi çok iyi yanmış çiftlik gübresi veya potaslı gübreler kullanılması önerilir.
• Drenaj: Süzek topraklar çok önemlidir. Köklerin su içinde kalması, kök çürüklüğü ve çeşitli hastalık risklerini artırır.

Yer Seçerken Kısa Kontrol Listesi

Bahçenizde bezelye yetiştireceğiniz alanı belirlerken şu soruları kendinize sorun:

• Sıcaklık: Seçtiğim alan, yazın kavurucu sıcaklarına çok maruz kalıyor mu? (Serin veya yüksek rakımlı yerler daha avantajlıdır.)
• Drenaj: Yağmur yağdıktan sonra toprakta su birikintileri kalıyor mu? (Su biriken yerlerden kaçının.)
• Toprak Analizi: Toprağımın pH değeri 5,5-7,0 aralığında mı?
• Destek İhtiyacı: Eğer sırık (tırmanıcı) çeşit ekeceksem, bitkinin 10 cm boyuna gelmesiyle birlikte kullanabileceğim herek, ağ veya çit gibi destek mekanizmaları hazır mı?
• Zararlı Riski: Alanda sümüklüböcek yoğunluğu var mı? (Sırık çeşitlerde bitkinin yere değmesi sümüklüböcek zararını artırır.)

Bezelye Nasıl Çoğaltılır? Tohumla Ekim ve Dikim Teknikleri

Bezelye (Pisum sativum), bahçecilikte ve tarımda en çok tohumla çoğaltılan bitkilerin başında gelir. Çelikle üretim veya aşı gibi yöntemler bezelye için uygun değildir; bitki doğrudan kurutulmuş taneleriyle (tohumlarıyla) ekilerek yetiştirilir. İster küçük bir bahçede ister geniş bir tarlada olsun, doğru ekim teknikleri verimi doğrudan etkiler.

Bezelye ne zaman ekilir?

Bezelye, soğuğa dayanıklı bir soğuk mevsim bitkisidir. Ekim zamanı, hangi dönemde hasat yapmak istediğinize ve yaşadığınız bölgenin iklimine göre değişir:

• İlkbahar hasadı için: Ekim işlemleri kasım veya aralık aylarında yapılır. Ancak bu yöntemi sadece kışı sert geçmeyen bölgelerde tercih etmelisiniz.
• Yaz hasadı için: Ekim işlemleri ilkbahar aylarında gerçekleştirilir. Kış şartlarının sert olduğu bölgelerde, bitkinin don zararından korunması için yazın hasat edilecek şekilde ilkbahar ekimi yapılması daha güvenlidir.

Ekim yöntemleri nelerdir?

Bezelye ekiminde kullanılan yöntem, ekim yapacağınız alanın büyüklüğüne ve ekipmanınıza göre üç şekilde olabilir:

1. Ocağa ekim: Özellikle küçük bahçelerde tercih edilir. Küçük çukurlar (ocaklar) açılır, içine bir avuç yanmış çiftlik gübresi konur. Her ocağa 3-5 tane tohum bırakılarak üzerleri çapa ile kapatılır.
2. Seraya veya saksıya ekim: Tohumlar 35-40 cm aralıklarla, yaklaşık 5-6 cm derinliğe gömülerek ekilir.
3. Serpme ekim: Geniş alanlarda tohumlar tarlaya saçılır ve ardından tırmık veya diskaro yardımıyla toprakla kapatılır.

Dönüme ne kadar tohum gerekir?

Kullanılacak tohum miktarı; seçilen çeşide, tohumun büyüklüğüne, toprak yapısına ve ekim yöntemine göre farklılık gösterir. Genel bir bilgi olarak:

Not: Birim alana kullanılacak tohum miktarı, tane iriliği ve saflığa bağlı olarak değişebilir. Hassas hesaplamalar için bölgenizdeki tarım müdürlüklerinden bilgi almanız önerilir.

Başarılı bir üretim için püf noktaları

Bezelye yetiştirirken şu teknik detaylara dikkat etmek verimi artıracaktır:

• Toprak hazırlığı ve azot: Bezelye bir baklagildir. Bu özelliği sayesinde toprağı temiz, kuvvetli ve iyi bir halde bırakır. Bezelye hasadından sonra aynı toprağa buğdaygillerden bir bitki ekilmesi toprağın verimliliği açısından uygundur.
• Münavebe (Ekim nöbeti): Toprak sağlığını korumak için aynı toprağa üst üste iki yıl boyunca bezelye ekilmemesine özen gösterilmelidir.
• Azot bağlama: Eğer daha önce bezelye ekilmemiş bir sahada üretim yapacaksanız, bitkinin köklerinde nodül oluşumunu ve atmosferik azotu toprağa bağlamasını sağlamak için tohumların Rhizobium leguminosarum ile aşılanması faydalı olabilir.
• Ekim derinliği: Tohumlar kesinlikle çok soğuk ve çok yaş toprağa ekilmemelidir; bu durum tohumun çürümesine yol açabilir.

Hasat sonrası dikkat edilmesi gerekenler

Eğer taze tüketim için "şeker bezelyesi" veya "kar topu bezelyesi" gibi türler yetiştiriyorsanız, bunlar tohumlar tam olgunlaşmadan, erken dönemde hasat edilir. Hasat edilen ürünlerin tazeliğini koruması için soğuk zincir kuralına uyulmalıdır; ürünler bozulmadan soğutmalı koşullarda muhafaza edilmelidir.

Bezelye Çeşidi Seçimi ve Kaliteli Fidan Nasıl Anlaşılır?

Bezelye yetiştiriciliğinde başarı, doğru çeşidi doğru iklim ve toprak yapısıyla buluşturmaktan geçer. Bahçenizde ya da tarlanızda yetiştireceğiniz bezelyenin boyu, meyve verme şekli ve kullanım amacı (sofralık veya tanelik) tamamen seçeceğiniz çeşide bağlıdır. Yanlış çeşit seçimi, bitkinin destek sisteminin yetersiz kalmasına veya mevsim sıcaklıklarına dayanamayıp kurumasına neden olabilir.

Hangi bezelye çeşidini seçmelisiniz?

Bezelye çeşitleri büyüme biçimlerine ve kullanım amaçlarına göre temel olarak ikiye ayrılır. Seçim yaparken şu kriterleri göz önünde bulundurmalısınız:

• Büyüme Biçimi (Bodur vs. Sırık): Eğer alanınız kısıtlıysa veya destek sistemi kurmak istemiyorsanız 30–40 cm boylanan, toprağa yayılan bodur (tarla bezelyesi) çeşitleri seçebilirsiniz. Ancak daha yüksek verim ve boy için 70–90 cm (hatta bazı türlerde 2 metreye kadar) uzanan, bir yere tutunmaya ihtiyaç duyan sırık (bahçe bezelyesi) çeşitlerini tercih etmelisiniz.
• Kullanım Amacı: Kabuğuyla birlikte yenebilen (sultani bezelye), ince kabuklu ve gençken tüketilen (karakuş veya snow pea tarzı) ya da sadece iri taneleri için yetiştirilen çeşitler arasından amacınıza uygun olanı belirleyin.
• İklim Uyumu: Bezelye serin iklim bitkisidir. Toprak sıcaklığı 10 °C'ye ulaştığında ekim yapılabilir; ancak bitki en iyi 13–18 °C sıcaklıklarda gelişir. Yaz sıcaklarında gelişimi zorlaşan türlerden kaçınmalısınız.

Yaygın bezelye grupları nelerdir?

Piyasada ve bahçelerde karşımıza çıkan bazı karakteristik gruplar şunlardır:

• Sırık Bezelyeler: Uzun gövdeli, sülükleri (tendril) sayesinde bir destek üzerine tırmanabilen çeşitlerdir. Mutlaka herek veya ağ ile desteklenmelidir.
• Bodur Bezelyeler: Daha kısa boylu, genellikle tarla bezelyesi olarak bilinen, zemini örten çeşitlerdir.
• Afila (Yarı-yapraksız) Çeşitler: Yaprakları yerine daha fazla tırmanıcı sülük (tendril) geliştiren, modern ve özel bir grup türüdür.
• Snap ve Snow Pea Grupları: Kabuğuyla yenen, ince duvarlı veya kalın duvarlı farklı tüketim alışkanlıklarına hitap eden gruplardır.

Tozlaşma ve verim için dikkat edilmesi gerekenler

Bezelye bitkisi kendi kendini tozlayabilme (self-pollination) özelliğine sahiptir. Bu durum, bitkinin çiçek yapısı sayesinde tozlaşmanın kolay olmasını sağlar. Ancak yüksek verim ve sağlıklı tohum gelişimi için bitkilerin sağlıklı bir gelişim döngüsüne girmesi kritiktir. Çeşit seçerken bölgenizdeki hastalık dirençlerini (örneğin külleme direnci gibi) sormanız, uzun vadeli verim için önemlidir.

Kaliteli bezelye tohumu ve fidanı nasıl anlaşılır?

Bezelye genellikle tohumdan yetiştirilse de, fide veya hazır materyal alırken şu noktalar hayati önem taşır:

• Tohum/Fide Sağlığı: Tohumlar veya fideler canlı, dolgun ve fiziksel olarak bütün olmalıdır. Çatlak, kırık veya ezilmiş materyallerden kaçınılmalıdır.
• Renk ve Görünüm: Bezelye bitkisi genellikle mavimsi-yeşil, mumsu bir görünüme sahiptir. Fidelerde yapraklar canlı olmalı; sararma, lekelenme veya bitki üzerinde mantari belirtiler bulunmamalıdır.
• Sertifika ve Etiket: Aldığınız ürünün mutlaka çeşit adını, üretim tarihini ve saflık derecesini belirten bir etiketi olmalıdır.
• Zararlı Kontrolü: Bitki üzerinde veya toprak kısmında böcek, larva ya da bitki özsuyunu emen zararlıların izine rastlanmamalıdır.

Not: Bölgenize en uygun çeşidi belirlemek için mutlaka yerel il/ilçe tarım müdürlüklerine veya uzman ziraat mühendislerine danışın.

Bezelye Nasıl Dikilir? Adım Adım Dikim Rehberi

Bezelye (Pisum sativum), serin iklimleri seven, toprağa azot kazandırma özelliğiyle bilinen çok değerli bir sebzedir. Doğru zamanda, doğru derinlikte ve doğru aralıklarla yapılan bir ekim, bitkinin güçlü bir kök yapısı geliştirmesini ve yüksek verim vermesini sağlar. Bezelye yetiştiriciliğinde en kritik nokta, toprağın sıcaklığı ve ekim derinliğidir.

Bezelye ekimi ne zaman yapılır?

Bezelye, serin mevsim bitkisidir ve sıcak havalardan hoşlanmaz. Ekim zamanı, yetiştirilecek bölgenin iklimine ve seçilen çeşidin türüne (bahar veya güz ekimi) göre değişir:

• Bahar ekimi: Toprak sıcaklığı 10 °C seviyesine ulaştığında ekim yapılabilir. Bitkiler genellikle ekimden 30-50 gün sonra çiçeklenmeye başlar.
• Güz (Sonbahar) ekimi: Daha uzun bir büyüme dönemi için sonbaharda da ekim yapılabilir. Güz ekimlerinde çiçeklenme süreci yaklaşık 250 gün sürebilir.
• İdeal sıcaklık: Bitkinin en iyi gelişimi gösterdiği sıcaklık aralığı 13 ile 18 °C arasıdır. Yaz sıcakları bezelye gelişimini olumsuz etkileyebilir.

Toprak hazırlığı nasıl olmalıdır?

Bezelye ekimi öncesinde toprağın fiziksel yapısının uygun hale getirilmesi gerekir. Bezelye, iyi drenajlı ve işlenmiş toprakları sever. Ekim öncesi şu adımlara dikkat edilmelidir:

• Toprak, tohumların rahatça çimlenebilmesi için ince ve yumuşak bir yapıya kavuşturulmalıdır.
• Bezelye, köklerinde bulunan nodüller sayesinde havadaki azotu toprağa bağlar. Bu nedenle, bezelye hasat edildikten sonra kalan bitki artıkları toprakta bırakılırsa, bu azot toprağa geri döner ve bir sonraki ürün için doğal gübre görevi görür.
• Ekim yapılacak alanın yabancı otlardan temizlenmiş olması, genç fidelerin besin rekabetine girmemesi açısından önemlidir.

Dikim aralığı ve derinliği ne olmalıdır?

Tohumların doğru yerleştirilmesi, hem çimlenme başarısını hem de bitki sıklığını doğrudan etkiler:

• Ekim derinliği: Tohumlar toprak altına yaklaşık 1,5 ile 3 inç (yaklaşık 4–7,5 cm) derinliğe gömülmelidir.
• Sıra arası mesafe: Sıralar arasında 6 ile 12 inç (yaklaşık 15–30 cm) boşluk bırakılmalıdır.
• Çeşit farkı: Boyu uzayan (sırık) bezelye çeşitleri için destek sistemleri planlanırken, boyu kısa kalan (oturak) çeşitlerde bu ihtiyaca gerek olmayabilir.

Adım adım bezelye dikimi

1. Tohum seçimi: Kullanacağınız tohumun bölgenize ve mevsiminize uygun olduğundan emin olun.
2. Toprak nemini kontrol edin: Ekim yapmadan önce toprağın yeterli nemde olması, tohumun hızlı çimlenmesini (yaklaşık 10-14 gün içinde) sağlar.
3. Çizgi açma: Belirlenen aralıklarla toprağa hafif kanallar veya çizgiler açın.
4. Tohum yerleştirme: Tohumları, belirlenen derinliğe (4-7,5 cm) eşit aralıklarla bırakın.
5. Kapatma ve sıkıştırma: Tohumların üzerini toprakla kapatın ve toprağı hafifçe elinizle veya bir tırmık yardımıyla bastırarak tohumun toprakla temasını sağlayın.
6. Destek sistemi (Gerekliyse): Eğer sırık tipi, yani tırmanıcı bir çeşit ekiyorsanız; bitkiler büyümeye başladığında tutunabilecekleri dallar, teller veya fileler gibi destekleri dikimle eş zamanlı veya bitki boyu uzadığında hazırlayın.

Dikimden sonraki ilk haftalar

Ekim tamamlandıktan sonra bitkinin sağlıklı gelişimi için şu noktalara dikkat edilmelidir:

• Çimlenme takibi: Tohumlar genellikle 10 ila 14 gün içinde toprak yüzeyine çıkar. Bu süreçte toprak yüzeyinin aşırı kurumasına izin vermeyin.
• Sulama: İlk haftalarda toprağın nemli tutulması, köklerin derine inmesi için kritiktir. Ancak aşırı sulamadan kaçının, çünkü fazla su köklerin nefes almasını engelleyebilir.
• Yabancı ot kontrolü: Bezelye fideleri henüz küçükken çevrede çıkan yabancı otları temizlemek, bitkinin enerjisini doğrudan meyve ve tohum üretimine harcamasını sağlar.
• Soğuk toleransı: Bezelyeler soğuğa dayanıklıdır; ancak çok aşırı don olaylarında koruma gerekebilir. Kar örtüsü bitkiyi koruyabilirken, çıplak kalan bitkiler belirli bir dereceye kadar dayanıklılık gösterir.

Bezelye Sulama: Ne Zaman, Ne Kadar ve Nasıl Yapılmalı?

Bezelye, yetiştirme sürecinde yeterli ve düzenli suya ihtiyaç duyan, kurağa karşı dayanıklılığı düşük bir bitkidir. Özellikle sıcak ve kurak geçen dönemlerde suyun eksikliği, bitkinin gelişimini durdurabilir ve doğrudan verim kaybına yol açabilir. Başarılı bir hasat için sulamanın zamanlaması ve miktarı hayati önem taşır.

Bezelyenin suya en çok ihtiyaç duyduğu kritik dönemler nelerdir?

Bezelyede sulama programı oluşturulurken bitkinin gelişim evreleri göz önünde bulundurulmalıdır. Su ihtiyacı, iklim koşullarına ve bölgenin yıllık yağış miktarına göre değişmekle birlikte, şu dönemler kritiktir:

• Çıkıştan çiçeklenmeye kadar olan dönem: Bitkinin sağlıklı bir gövde ve yaprak yapısı oluşturması için bu dönemde düzenli sulama yapılmalıdır.
• Çiçeklenme ve meyve tutumu: Bu evredeki su stresi, çiçek dökümüne ve meyve tutumunun azalmasına neden olur.
• Olgunlaşma dönemi: Çiçeklenme ile olgunluk arasındaki dönemde günlük ortalama sıcaklığın 18-21°C civarında olması istenir. Bu süreçte suyun eksik olması tanelerin dolgunluğunu azaltır.

Sıcaklık ve iklim sulamayı nasıl etkiler?

Bezelye yetiştiriciliğinde sıcaklık, su ihtiyacını doğrudan belirler. Bitkinin toplam sıcaklık isteği 1660-2800°C arasındadır ve bu süreç yaklaşık 12-20 hafta sürer. Sulama planlamasında şu detaylara dikkat edilmelidir:

• Yüksek sıcaklık riski: Bezelye, çiçeklenmeden 5 gün sonraki döneme karşı çok hassastır. Bu dönemde sıcaklıkların 30°C'nin üzerine çıkması verimi büyük ölçüde azaltabilir. Bu tür durumlarda sulama ile bitki çevresindeki nem dengelenmelidir.
• Yağış miktarı: Yıllık yağışın 800-1000 mm olduğu yerlerde bezelye iyi sonuçlar verir. Eğer bölge kurak bir yapıdaysa veya o yıl yağışlar normalin altındaysa, sulama sıklığı artırılmalıdır.

Hangi sulama yöntemleri tercih edilmelidir?

Bezelye üretiminde suyun toprağa veriliş şekli, hem bitki sağlığını hem de işçiliği etkiler:

• Damla sulama: Suyu doğrudan kök bölgesine ilettiği için su tasarrufu sağlar ve bitkinin su stresine girmesini önler. Ayrıca yaprakların ıslanmasını engelleyerek hastalık riskini minimize eder.
• Karık veya yüzey sulama: Eğer damla sulama imkânı yoksa, toprağın yapısına uygun yöntemler seçilmelidir. Ancak suyun bitki gövdesine doğrudan temas etmemesine ve aşırı göllenme yapmamasına dikkat edilmelidir.

Az veya çok sulamanın belirtileri nelerdir?

Yanlış sulama uygulamaları bitkide hızlı belirtiler gösterir:

• Su eksikliğinde: Bitkilerde pörsüme, büyümenin durması ve tanelerin küçük, cılız kalması görülür.
• Aşırı sulama ve drenaj sorunlarında: Toprağın aşırı ıslak kalması, köklerin nefes alamamasına yol açar. Ayrıca depo veya saha koşullarında sıcaklık değişimleriyle oluşan yoğunlaşma ve serbest su damlacıkları, hastalık sporlarının kabuktan giriş yaparak hızla yayılmasına zemin hazırlar.

Pratik ipuçları

Sulama yaparken sadece takvime güvenmeyin, toprağı kontrol edin. Bezelye süzek (suyu iyi akıntılı), killi-tınlı veya milli-tınlı toprakları sever. Eğer toprağınız ağır bünyeli ise suyun kök bölgesinde uzun süre bekleyip çürümeye yol açmamasına, süzek topraklarda ise suyun hemen akıp gitmemesine dikkat etmelisiniz. Ayrıca, hasat sonrası ürünün kalitesini korumak için depolama aşamasında su kaybını (buruşma ve pörsüme) önlemek adına nem kontrolü yapılması önemlidir.

Bezelye Gübreleme Rehberi: Hangi Gübre, Ne Zaman Verilmeli?

Bezelye, hem sofralarımız için değerli bir besin kaynağı hem de toprağa azot kazandıran bir baklagildir. Ancak bezelyede gübreleme yaparken "az çoktan iyidir" mantığıyla hareket etmek büyük bir hatadır. Yanlış zamanda veya aşırı miktarda verilen gübre, bitkinin meyve (tane) vermesini engelleyip sadece yaprak ve boylanmaya (vejetatif büyüme) neden olabilir. Bu yüzden bezelyede başarı, toprağı tanımaktan geçer.

Önce toprak analizi yaptırın

Bezelye yetiştiriciliğine başlamadan önce mutlaka toprak analizi yaptırmalısınız. Toprağınızın besin durumu, pH seviyesi ve kireç miktarı analiz sonucunda netleşir. Bezelye, toprağın asitliğine karşı hassastır; ideal olarak pH değerinin 5,5 ile 6,7 arasında olması istenir. Analiz sonuçlarını mutlaka bir ziraat mühendisine veya il/ilçe tarım müdürlüğüne yorumlatarak gübreleme programınızı oluşturun.

Temel besin elementleri ve görevleri

Bezelyenin sağlıklı gelişimi ve bol tane vermesi için şu elementler kritik rol oynar:

• Azot (N): Bitkinin yeşil aksamını oluşturur. Ancak bezelye bir baklagil olduğu için köklerinde bulunan Rhizobium leguminosarum bakterileri sayesinde havadan azot bağlayabilir. Bu yüzden aşırı azotlu gübreleme, bitkinin çiçek açıp tane vermesini olumsuz etkileyebilir.
• Fosfor (P): Kök gelişimi için hayati önem taşır. Köklerdeki yumru sayısını ve bu yumruların azot bağlama yeteneğini artırır.
• Potasyum (K): Bitki direnci ve tane kalitesi için gereklidir. Fosforla birlikte verildiğinde kök gelişimini ve bitkinin genel sağlığını destekler.
• Organik Madde: Ekimden önce toprağa karıştırılan iyi yanmış çiftlik gübresi, toprağın yapısını iyileştirerek besin maddelerinin bitki tarafından alınmasını kolaylaştırır.

Besin eksikliği belirtileri nelerdir?

Bitkinizin yapraklarını ve gelişimini gözlemleyerek eksiklikler hakkında ipucu alabilirsiniz:

• Azot eksikliği: Bitkinin genelinde gelişme yavaşlığı görülür.
• Fosfor ve Potasyum eksikliği: Toprağın verim durumuna göre değişmekle birlikte, bu elementlerin yetersizliği kök gelişimini ve tane dolumunu kısıtlayabilir. Zayıf bünyeli topraklarda ürün miktarı ciddi şekilde düşer.

Gübreleme zamanı ve yöntemi nasıl olmalı?

Gübreleme stratejisi, yetiştirme amacınıza ve toprak durumunuza göre değişir:

• Ekim Öncesi: Toprağın besin değerinin düşük olduğu durumlarda, ekimden önce iyi yanmış çiftlik gübresi veya potaslı gübreler verilmelidir.
• Kök Gelişimi Dönemi: Kök yumrularının oluştuğu süreçte fosfor ve potasyum desteği önemlidir.
• Yeşil Gübreleme Amacıyla: Eğer bezelyeyi bir sonraki ürün için "yeşil gübre" olarak yetiştiriyorsanız, bitki öldüğünde toprağa bıraktığı azot sayesinde toprağı zenginleştirir. Özellikle Austrian winter peas gibi türler, soğuğa dayanıklılıkları ve yüksek azot sağlama kapasiteleriyle bilinir.
• Dozaj: Gübre miktarları bölgeye, toprak tipine ve analiz sonuçlarına göre değişir. Toprak verimliliği düşükse, fosfor ve potasyum uygulamaları avantaj sağlar ancak kesin dozaj için mutlaka ruhsatlı ürünler ve etiket dozları esas alınmalı, tarım müdürlüklerine danışılmalıdır.

Not: Sırık bezelye yetiştiriyorsanız, bitki 10 cm boya ulaştığında mutlaka hereklerle desteklemelisiniz. Bu, bitkinin toprakla temasını keserek sümüklüböcek zararlarını azaltacaktır.

Bezelye Yetiştiriciliği: Ekim, Bakım ve Verim Artırma Teknikleri

Bezelye (Pisum sativum), serin iklimleri seven, protein değeri yüksek ve tarımsal açıdan oldukça kıymetli bir baklagil bitkisidir. Bezelye yetiştiriciliğinde "budama" gibi bir işlem uygulanmaz; ancak bitkinin sağlıklı gelişimi, doğru ekim mesafeleri ve düzenli bakım işlemleri verimi doğrudan etkiler. Bezelye, hem düşük boylu hem de tırmanıcı (vining) çeşitlere sahiptir. Tırmanıcı çeşitlerde bitkinin desteklenmesi, sağlıklı bir gelişim için şarttır.

Ekim ve İdeal Sıcaklık Koşulları Nedir?

Bezelye, serin mevsim bitkisidir. Tohumların ekimi için toprak sıcaklığının en az 10 °C seviyesine ulaşması beklenmelidir. Bitkinin en iyi gelişimi gösterdiği sıcaklık aralığı ise 13 ile 18 °C arasıdır. Yaz sıcakları ve aşırı sıcak iklimler bezelye için uygun değildir; bu tür koşullarda bitki gelişimi durabilir. Birçok bezelye çeşidi, ekimden yaklaşık 60 gün sonra olgunluğa erişir.

Ekim Mesafesi ve Yerleşim Nasıl Olmalıdır?

Verimli bir üretim için ekim sırasında sıra arası ve sıra üzeri mesafelerin doğru ayarlanması gerekir. Yapılan çalışmalar ve yerel genotipler üzerindeki gözlemler ışığında, ideal ekim düzeni şu şekilde planlanabilir:

• Sıra arası mesafe: Yaklaşık 50 cm.
• Sıra üzeri mesafe: Yaklaşık 15 cm.
• Ekim yöntemi: Her genotip veya çeşit, karışıklığı önlemek adına tek sıra halinde ekilmelidir.

Bitki Bakımı ve Destekleme İşlemleri

Bezelye yetiştiriciliğinde bakım, bitkinin türüne göre farklılık gösterir:

• Destekleme (Çubuk/Askı Kullanımı): Tırmanıcı bezelye çeşitleri, yapraklarından çıkan ince sarmal kolları (tendril) kullanarak desteklere tutunurlar. Bu bitkiler 1 ila 2 metre yüksekliğe ulaşabilir. Bu nedenle, ağaç dallarından kesilen çubuklar (bezelye çubukları), metal çitler, ip veya fileler kullanılarak bitkiye destek sağlanmalıdır. Sık ekim yapılan alanlarda bitkiler birbirine doğal destek sağlayabilir.
• Yabancı Ot Kontrolü: Bezelye gelişim sürecinde yabancı otlarla rekabet edemez. Bu nedenle, ihtiyaç duyuldukça bitki çevresinin çapa yapılarak temizlenmesi, bitkinin besin ve suya daha rahat ulaşmasını sağlar.
• Gübreleme: Ekimle birlikte dekara uygun miktarda azot (N) hesabı yapılarak gübreleme yapılabilir.

Bezelyenin Agronomik Özellikleri ve Verim

Bezelye verimi; bitki boyu, dal sayısı ve bakla yapısına göre değişkenlik gösterir. Yerel genotiplerde gözlemlenen bazı karakteristik özellikler şunlardır:

Genel Bahçecilik ve Hijyen Notları

Bahçecilikte kullanılan tüm tarım aletleri (çapa, budama makası vb.) her kullanım sonrası temizlenmelidir. Özellikle toprakla temas eden aletlerin temiz tutulması, toprak kaynaklı hastalıkların bir bitkiden diğerine taşınmasını önler. Bezelye gibi baklagiller toprağa azot kazandırdığı için ekim nöbeti (münavebe) planlamasında önemli bir yere sahiptir.

Bezelye Hastalıkları: Belirtiler, Zararlılar ve Korunma Yolları

Bezelye yetiştiriciliğinde verimi ve kaliteyi düşüren en büyük etkenler mantari hastalıklar, bakteriyel enfeksiyonlar, virüsler ve zararlı böceklerdir. Hastalıklarla mücadelede en etkili yol, bitkiyi zayıflatmadan önce doğru kültürel önlemleri almaktır. Eğer hastalık yayılıyor ve kontrol altına alınamıyorsa, mutlaka ruhsatlı ürünleri, etiket dozunda ve zamanında kullanmalı; uygulama öncesi bölgenizdeki il/ilçe tarım müdürlüklerinden bilgi almalısınız.

1. Yaprak ve Gövde Hastalıkları

Bezelye yapraklarında ve gövdesinde görülen hastalıklar, bitkinin fotosentez kapasitesini düşürerek doğrudan verim kaybına yol açar.

• Ascohytca Yanıklığı (Ascochyta pisi): Yapraklarda ve gövdede küçük, kahverengi lekeler şeklinde görülür. Bu lekeler zamanla büyüyerek bitkinin genel sağlığını bozar.
• Bakteriyel Yanıklık (Pseudomonas syringae pv. pisi): Yapraklarda su lekelerine benzeyen, ardından kahverengiye dönen lekeler oluşturur.
• Külleme (Erysiphe pisi): Yaprak yüzeylerinde beyaz, unsu bir tabaka şeklinde görülür.
• Mildiyö (Peronospora viciae f. sp. pisi): Yaprakların altında görülen tüylü yapılarla karakterizedir; bitkiyi hızla zayıflatabilir.
• Septoria Yanıklığı (Septoria pisi): Yapraklarda küçük, noktasal lekeler oluşturur.
• Beyaz Küf (Sclerotinia sclerotiorum): Özellikle bitki tacında ve gövdede beyaz, pamuksu bir küf tabakası oluşturarak çürümeye neden olur.

Korunma Yolları:

• Hastalık döngüsünü kırmak için bezelyeyi her yıl aynı yere ekmeyin; uygun münaveye (ekim nöbeti) uygulayın.
• Bitkilerin hava almasını sağlamak için aşırı sık dikimden kaçının.
• Hastalık bulaşmış bitki artıklarını tarlada bırakmayın, imha edin.

2. Kök ve Tohum Çürüklükleri

Toprak kökenli olan bu hastalıklar, özellikle nemli ve drenajı kötü topraklarda çok hızlı yayılır.

• Tohum ve Çimlenme Çürüklüğü: Rhizoctonia solani ve Pythium türleri, tohumların çimlenmesini engelleyebilir veya yeni çıkan fidelerin "çökerten" denilen şekilde ölmesine yol açabilir.
• Kök Çürüklükleri: Fusarium solani f. sp. pisi, Aphanomyces euteiches ve Fusarium oxysylum f. sp. pisi gibi etmenler kök sistemini tahrip ederek bitkinin su ve besin almasını engeller.

Korunma Yolları:

• Tohum ekimi yapmadan önce toprağın drenaj kapasitesini kontrol edin; su biriken yerlerden kaçının.
• Sertifikalı ve sağlıklı tohum kullanmaya özen gösterin.
• Toprak yapısını iyileştirmek için organik madde desteği sağlayın.

3. Viral Hastalıklar

Bezelyede virüs hastalıkları dünya çapında ekonomik öneme sahiptir. Virüsler genellikle başka böcekler aracılığıyla taşınır.

Önemli Virüsler: Fasulye sarı mozaik virüsü (BYMV), bezelye enasyon mozaik virüsü (PEMV), bezelye tohumdan bulaşan mozaik virüsü (PSbMV), kırmızı yonca damar mozaik virüsü (RCVMV) ve bezelye çizgili virüsü (PeSV).

Mücadele: Virüslerin doğrudan bir ilacı yoktur. En iyi yöntem, virüsü taşıyan böceklerin (yaprak bitleri vb.) popülasyonunu kontrol altında tutmaktır.

4. Zararlı Böcekler ve Zararları

Zararlılar hem doğrudan bitkiyi yerler hem de hastalık taşıyıcılığı yaparlar.

• Bezelye Yaprak Bitleri (Acyrthosiphon pisum): Bitki özsuyunu emerek zayıflatır ve virüs taşırlar.
• Bezelye Yaprak Galeri Sineği (Liriomyza huidobrensis): Yapraklar üzerinde galeriler (tüneller) açarak yaprağın işlevini bozar.
• Bezelye Yaprak Weevil'ı (Sitona lineatus): Yetişkinleri yapraklarda "C" şeklinde çentikler oluştururken, larvaları bitkinin azot sağlayan kök nodüllerini yiyerek bitkiyi besinsiz bırakır.
• Bezelye Tohum Böceği (Bruchus pisorum): Özellikle tohumlarda ve baklalarda zarar yaparak ürünün ticari değerini yok eder.
• Lygus Böcekleri (Lygus spp.): Bitki dokularına zarar vererek gelişim bozukluklarına yol açar.
• Örümcek Akarları (Spider mites): Yaprakların alt yüzeyinde beslenerek bitkiyi kurutabilir.
• Tohum Mısır Sineği (Delia platura): Çimlenen tohumlara ve fidelere zarar verir.

Genel Korunma ve Yönetim:

• Münavebe: Bezelye ve diğer baklagillerin ekim nöbetine dahil edilmesi, hastalık ve zararlı döngülerini kırmak için çok önemlidir. Baklagiller toprağa azot kazandırırken, doğru rotasyon toprak mikrobiyal çeşitliliğini korur.
• Depolama: Hasat edilen ürünlerin fiziksel zedelenmemesi çok kritiktir. Çizik ve yaralar hastalıkların hızla yayılmasına neden olur. Depolama sırasında sıcaklık değişimlerinden kaynaklanan yoğunlaşma (nem) sporların çimlenmesine yol açar; bu yüzden düşük sıcaklık ve kontrollü nem şarttır.
• Temizlik: Depoya girecek ürünlerin yaralı, bereli veya çürük olanları ayıklanmalıdır. Temiz ambalaj ve taşıma kapları kullanılmalıdır.

Bezelye Zararlıları: Bezelye Yaprak Böceği, Bezelye Güvesi ve Diğerleri ile Mücadele

Bezelye yetiştiriciliğinde zararlılarla mücadele, bitkinin gelişim evrelerine göre strateji belirlemeyi gerektirir. Özellikle tohumun çimlenmesinden hasat dönemine kadar olan süreçte, zararlıların bitki üzerindeki etkisi verimi doğrudan etkiler. Başarılı bir üretim için sadece ilaçlama değil; bahçe temizliği, doğru sulama ve kültürel önlemler bir bütün olarak uygulanmalıdır.

1. Bezelye yaprak böceği (Sitona lineatus)

Fotoğraf: Поляков Александр · CC BY 4.0

Zarar şekli: Bu zararlı hem ergin hem de larva döneminde bezelyeye ciddi zarar verir. Ergin böcekler yapraklara konarak beslenirler ve yaprak kenarlarında karakteristik, "C" şeklinde veya girintili çıkıntılı, tırtıklı bir görünüm oluştururlar. Daha tehlikeli olan kısmı ise larvaların kök yumrularına (nodüllere) yerleşmesidir. Larvalar, bitkinin azot ihtiyacını karşılayan bu hayati nodülleri yiyerek bitkinin azot alımını engeller; bu da yaprak ve gövde gelişiminin durmasına, bitkinin zayıf kalmasına neden olur.

Takip ve Belirtiler: Yapraklardaki karakteristik kesikler ve bitki gelişimindeki duraksama en önemli belirtilerdir. Bölgeye göre zararlı yoğunluğu kontrol edilmelidir.

Mücadele:

• Kültürel önlemler: Toprak işleme ve yabancı ot kontrolü, zararlı popülasyonunu baskılamaya yardımcı olabilir.
• Biyolojik ve Kimyasal Mücadele: Zararlı yoğunluğu ekonomik zarar eşiğine ulaştığında, ruhsatlı ürünlerle mücadele edilmelidir. İlaçlama zamanı ve dozu için mutlaka il/ilçe tarım müdürlüklerine veya uzman ziraat mühendislerine danışılmalıdır.

2. Bezelye güvesi (Cydia spp. / Pyralidae familyası)

Fotoğraf: Olei · CC BY-SA 3.0

Zarar şekli: Bezelye güvesi, yetiştiriciler için en can sıkıcı zararlılardan biridir. Tırtıl formundaki larvalar, bezelye kapsüllerinin (badıçların) içine girerek gelişirler. Tırtıllar, kapsül içindeki taneleri yiyerek beslenirler. Bu durum, tanelerin gelişmesini engeller, tanelerin şeklini bozar ve onları yemeklik kullanım için uygunsuz, çirkin bir hale getirir. Kapsül içinde beyaz, kurtçuk benzeri küçük yapılar görülmesi bu zararlının en net işaretidir.

Mücadele:

• Kültürel önlemler: Hasat sonrası bitki artıklarının tarlada bırakılmaması, zararlının bir sonraki döneme geçişini zorlaştırır.
• İlaçlı mücadele: Zararlı yoğunluğu takip edilmeli, kapsüller dolmaya başladığında ruhsatlı ürünlerle mücadele planlanmalıdır. Uygulama detayları için tarım müdürlüklerinden bilgi alınmalıdır.

3. Tohum mısırı sineği / Delia platura (Seed corn maggot)

Zarar şekli: Bu sinek türü, özellikle ekim döneminde ve bitkinin en hassas olduğu çimlenme evresinde büyük risk oluşturur. Larvalar, yeni çimlenmekte olan tohumlara ve henüz çok genç olan fidelere saldırır. Tohumun veya genç kökün zarar görmesi, bitkinin topraktan çıkamamasına veya çok zayıf çıkmasına neden olarak tarlada boşluklar oluşmasına yol açar.

Mücadele:

• Ekim zamanı yönetimi: Toprak sıcaklığı ve nem dengesinin doğru ayarlanması, çimlenmenin hızlı ve güçlü olmasını sağlayarak zararlı baskısını azaltabilir.
• Kimyasal mücadele: Çimlenme döneminde görülen yoğunluklarda, ruhsatlı ve uygun preparatlar kullanılmalıdır. Doz ve uygulama için uzman görüşü şarttır.

4. Sümüklüböcekler (Gastropoda)

Zarar şekli: Özellikle nemli ve yağışlı havalarda aktifleşen sümüklüböcekler, bezelye fidelerinin taze ve yumuşak dokularına saldırır. Genç fideleri tamamen yiyerek bitkiyi yok edebilirler. Ayrıca bitki yüzeyinde bıraktıkları parlak, sümüksü izler de varlıklarının kanıtıdır.

Mücadele:

• Herekleme ve Destekleme: Sırık bezelye gibi çeşitlerde bitkinin toprak üzerinde yatmasına izin verilmemelidir. Bitki ne kadar yüksekte durursa, sümüklüböceklerin doğrudan temas riski o kadar azalır.
• Bahçe temizliği: Bitki çevresindeki yabancı otların temizlenmesi, sümüklüböceklerin saklanabileceği nemli alanları azaltır.
• Nem kontrolü: Aşırı sulamadan kaçınmak ve toprağın yüzey nemini dengede tutmak zararlı baskısını düşürebilir.

5. Virüs Hastalıkları ve Kök Çürüklüğü Kompleksi

Bezelyelerde dünya genelinde ekonomik kayba yol açan en önemli sorunlardan biri virüs hastalıklarıdır. Ayrıca, kök bölgesinde oluşan "kök çürüklüğü kompleksi" de bitkinin besin ve su alımını keserek kurumasına neden olur. Bu tür biyotik stres faktörlerine karşı bitkinin genel sağlığını korumak, dirençli çeşitler seçmek ve aşırı sulamadan kaçınmak temel stratejidir. Hastalık belirtileri görüldüğünde vakit kaybetmeden bölgenizdeki tarım ilçe müdürlüğüne başvurmanız hayati önem taşır.

Bezelye Hasadı: Ne Zaman ve Nasıl Toplanır?

Bezelye hasadı, yetiştirdiğiniz bezelyenin türüne (taze tüketim mi yoksa kuru tüketim mi) göre tamamen farklı zamanlarda ve yöntemlerle yapılır. Yanlış zamanda yapılan hasat, tanelerin sertleşmesine, kabukların lifli bir yapı almasına veya verimin düşmesine neden olur.

Hasat zamanı nasıl anlaşılır?

Hasat zamanını belirlemek için bezelyenin hangi amaçla yetiştirildiğine bakmalısınız:

• Taze (Bahçe) Bezelyeleri: Taze tüketim için yetiştirilen bezelyeler, taneler henüz tam olgunlaşmadan, yani kabuklar yumuşak ve taneler dolgun haldeyken hasat edilir.
• Şeker Bezelyesi (Sugar Snap) ve Kar (Snow) Bezelyesi: Bu türlerde kabuk lifli olmadığı için çok erken dönemde, meyve henüz çok taze ve yumuşakken toplanır.
• Kuru (Tarla) Bezelyeleri: Eğer amacınız kuru bezelye veya unluk bezelye üretmekse, bitkinin taneleri tamamen olgunlaşıp kuruyana kadar beklenmelidir. Kuru bezelyelerde hasat öncesi nem oranının %13'ün altında olması istenir.

Hasat ne zaman yapılmalı?

Hasat süresi, ekim yaptığınız döneme ve iklim koşullarına göre değişiklik gösterir:

• Sonbahar ekimleri: Sonbaharda ekilen bezelyeler yaklaşık 32 hafta sonra hasada gelir.
• İlkbahar ekimleri: İlkbaharda ekilen bezelyelerde hasat süresi genellikle 12 ile 16 hafta arasındadır.
• Olgunluk kontrolü: Bezelye badıçları (meyve kapsülleri) tanelerle sıkıca dolduğunda hasat zamanı gelmiş demektir. Eğer badıçların içinde hava boşluğu varsa, o badıçları toplamayıp bir sonraki toplama için bitkide bırakmalısınız.

Doğru toplama yöntemleri nelerdir?

Hasat yöntemi, üretim ölçeğinize göre değişir:

• Elle toplama: Bahçe tipi taze bezelyelerde ve özellikle kabuğu yenen (snap/snow pea) çeşitlerde hasat genellikle elle yapılır. Bu, bitkiye ve meyveye zarar vermemek için en güvenli yoldur.
• Mekanik hasat: Büyük ölçekli tarım alanlarında, taneleri bitki sapından ayırmak için özel bezelye hasat makineleri (viner) kullanılır. Bu makineler bitkiyi keser ve taneleri ayırır.
• Kuru hasat: Kuru bezelye üretiminde, bitkiler çatlama sınırına kadar bekletildikten sonra biçilerek veya yolunarak hasat edilir.

Hasatta yapılan hatalar ve dikkat edilmesi gerekenler

• Yatmış bitkiler: Özellikle yağışlı dönemlerde bezelyelerin toprak üzerine yatması hasat kalitesini düşürür. Yatmış bitkilerde meyvelerin toprakla teması, çürüme ve hastalık riskini artırır.
• Sümüklüböcek zararı: Hasat sırasında bitkilerde sümüklüböcek olup olmadığı kontrol edilmelidir; bu zararlılar bitkiye ciddi zarar verebilir.
• Sıcaklık hassasiyeti: Bezelye çiçeklenme döneminde yüksek sıcaklıklara karşı çok duyarlıdır. 30°C üzerindeki sıcaklıklar verimi düşürebileceği için, hasat döneminde bitkinin genel sağlığı ve su ihtiyacı göz önünde bulundurulmalıdır.
• Hasat sonrası nem: Kuru bezelye yetiştiriciliğinde, tanelerin uygun nem oranına ulaşmadan toplanması depolama sırasında sorunlara yol açabilir.

Bezelye Hasat Sonrası: Saklama, Dondurma ve İşleme Teknikleri

Bezelye, hasat edildiği andan itibaren tazeliğini ve besin değerini hızla kaybetmeye meyilli bir sebzedir. Hasat sonrası süreçte yapılacak doğru işlemler, ürünün raf ömrünü uzatırken besin değerinin de korunmasını sağlar.

Hasat sonrası taşıma ve hazırlık

Hasat edilen bezelyelerin kalitesini korumak için toplama ve taşıma aşamalarında şu adımlara dikkat edilmelidir:

• Hızlı İşleme: Bezelyeler toplandıktan sonra bozulmalarını önlemek için mümkün olan en kısa sürede işlenmeli veya soğutulmalıdır.
• Temizlik: Bezelyeler paketlenmeden veya dondurulmadan önce üzerindeki toz, toprak ve kalıntılardan arındırılmalıdır. Bunun için ürünler suyla yıkanmalı ve temizlenmelidir.
• Zedelenmeye Dikkat: Hasat, paketleme ve indirme-boşaltma işlemleri sırasında bezelyelerin fiziksel olarak zedelenmemesine özen gösterilmelidir. Çizik veya yaralanmış bezelyeler, hastalıkların gelişmesine ve hızlı çürümeye neden olur.
• Ayıklama: Hasat sırasında veya sonrasında yaralı, bereli, çürük veya hastalık belirtisi gösteren ürünler mutlaka ayıklanmalı ve sağlam olanlardan ayrı tutulmalıdır.

Bezelye nasıl saklanır?

Bezelyenin saklama yöntemi, ürünü hangi formda (taze, kuru veya dondurulmuş) kullanacağınıza göre değişir:

Dondurarak saklama (Şoklama yöntemi)

Bezelyeyi uzun süre saklamak için en etkili yöntem dondurmadır. Ancak doğrudan buzluğa atmak yerine şu adımlar izlenmelidir:

1. Bezelyeler ayıklanır ve kabuklarından çıkarılır (ayıklandıktan sonra daha taze kalırlar).
2. Blanşlama (Haşlama): Bezelyeler birkaç dakika kaynar suda bekletilerek enzimlerden arındırılmalıdır. Bu işlem, raf ömrünü kısaltan enzimlerin etkisini durdurur.
3. Soğutma: Haşlanan bezelyeler hemen soğuk suya alınarak sıcaklıkları düşürülmelidir.
4. Dondurma: Soğuyan bezelyeler paketlenerek dondurucuya kaldırılır.

Kurutma ve diğer yöntemler

• Kurutma: Bezelye taneleri kurutularak saklanabilir. Kuru bezelye, taze bezelyeye göre protein ve nişasta açısından daha zengindir.
• Konserve: Bezelyeler konserve yapılarak uzun süreli depolamaya uygun hale getirilebilir.
• Bezelye Unu: Kuru bezelye taneleri öğütülerek besleyici bir un elde edilebilir.

Depolama koşullarında dikkat edilmesi gerekenler

Sebzelerin depolanmasında sıcaklık ve nem dengesi hayati önem taşır:

• Sıcaklık: Sebzelerin çoğu 0 °C'nin altında donar. Bu nedenle depolama sıcaklığı ürünün türüne göre ayarlanmalı, ancak donma riskine karşı dikkatli olunmalıdır.
• Nem Kontrolü: Sebzelerin buruşmaması ve pörsümemesi için nem oranı önemlidir. Genel olarak sebze depolarında oransal nemin %85-90 civarında olması önerilir.
• Hastalık ve Patojenler: Depo ortamındaki sıcaklık değişimleri sonucu ürün yüzeyinde su damlacıkları (yoğunlaşma) oluşması, hastalık sporlarının çimlenmesine ve hastalığın hızla yayılmasına neden olur. Bu yüzden depo içi koşullar sabit tutulmalıdır.

Bezelye tüketimi hakkında notlar

Bezelye lif yönünden zengin, kalp-damar sağlığını destekleyen ve kan şekerini dengeleyen güçlü bir besindir. Ancak ürik asit yönünden zengin olduğu için, kan ürik asit değerleri yüksek olan bireylerin tüketiminde dikkatli olması önerilir. Taze bezelye doğrudan pişirilebilirken, kuru bezelye pişirilmeden önce suda bekletilmelidir.

Bezelye Yıllık Bakım Takvimi (Ay Ay)

Aşağıdaki takvim Türkiye genelindeki iklim koşulları göz önüne alınarak hazırlanmış bir rehberdir. Bezelye serin iklim bitkisi olduğu için ekim ve hasat zamanları sahillerde daha erken, iç kesimlerde ve yüksek rakımlı bölgelerde ise daha geç gerçekleşir. Çalışmalarınızı bölgenizdeki hava durumuna ve bitkinin gelişim aşamasına göre mutlaka takip edin.

Ocak – Şubat

• Sonbahar ekimlerinin kontrolü: Sonbaharda ekilen bezelyelerin gelişim süreçleri takip edilir. Bu dönemde bezelyeler yaklaşık 32 haftalık bir süreçte hasada yaklaşır.
• Don tehlikesine karşı dikkat: Bezelye bitkisi sıcaklık -5 derecenin altına düştüğünde donar. Kışın sert geçtiği bölgelerde bitki sağlığı yakından izlenmelidir.
• Toprak hazırlığı: Bahar ekimi öncesinde toprak analizi yapılması ve toprağın pH değerinin 5,5-6,7 aralığında olup olmadığının kontrol edilmesi önerilir.
• Gübreleme planı: Ekim öncesi yapılacak potaslı fenni gübre veya çok iyi yanmış çiftlik gübresi uygulamaları için planlama yapılır.

Mart – Nisan

• Bahar ekiminin yapılması: İlkbahar ekimleri bu dönemde yoğunlaşır. Tohumlar 4 ile 10 derece arasındaki sıcaklıklarda çimlenmeye başlar.
• Ekim derinliği ve yöntemi: Tohum ekim miktarı; çeşit, toprak tipi ve iklime göre değişebilir.
• İlk çapalama ve seyreltme: Filizler gelişip 5-6 cm boya ulaştığında, zayıf bitkiler sökülerek seyreltme yapılır ve ilk çapalama işlemi gerçekleştirilir.
• Herekleme (Destekleme): Sırık bezelye gibi çeşitler yetiştiriliyorsa, bitkiler 10 cm boya ulaştığında mutlaka hereklerle desteklenmelidir. Bu, bitkinin yere yatmasını ve sümüklüböcek zararı görmesini engeller.
• Hastalık takibi: Tohum çürüklüğü (Rhizoctonia, Pythium) ve kök çürüklüğü (Fusarium, Aphanomyces) riskine karşı toprak ve fide sağlığı kontrol edilmelidir.

Mayıs – Haziran

• Sulama yönetimi: Yaz aylarına girerken sıcaklıklar artar. Toprakta yeterli nemin korunması için düzenli sulama yapılmalıdır.
• Yabani ot mücadelesi: Bitki çevresinde yabani otların büyümesini engellemek için yüzlek (yüzeysel) çapalama işleri tekrarlanır.
• Zararlı kontrolü: Bezelye yaprak biti (aphid), bezelye yaprak maden sineği ve bezelye biti (weevil) gibi zararlılara karşı gözlem yapılmalıdır. Özellikle yapraklarda "C" şeklinde kesikler veya nodüllere zarar veren larvalar takip edilmelidir.
• Hasat başlangıcı: İlkbaharda ekilen bezelyeler yaklaşık 12-16 hafta sonra hasat edilmeye başlanır.

Temmuz – Ağustos

• Yoğun sulama: Sıcak ve yağışsız günlerde bitkinin su ihtiyacı artar; sulama aksatılmamalıdır.
• Hasat devamı: Badıçlar (bezelye kapsülleri) taneyle sıkıca dolduğunda elle toplama yapılır.
• Hasat kalitesi: Toplama sırasında taneler arasında boşluk (hava) varsa, bu kapsüller bir sonraki toplama için bitkide bırakılmalıdır.
• Zararlı mücadelesi: Sümüklüböcekler ve bezelye güvesi (caterpillar/tırtıl) gibi zararlılara karşı dikkatli olunmalı, gerekirse ruhsatlı ürünlerle mücadele edilmelidir.

Eylül – Ekim

• Sonbahar ekimi hazırlığı: Bir sonraki sezon için toprak işleme ve sonbahar ekimi planlaması yapılır.
• Toprak iyileştirme: Baklagillerin azot bağlama özelliğinden dolayı, azotlu gübrelerden kaçınılmalı; bunun yerine ekim öncesi yanmış gübre veya potaslı gübreleme düşünülmelidir.
• Hastalık takibi: Mildiyö (downy mildew), külleme (powdery mildew) ve septoria lekesi gibi mantari hastalıklara karşı bitki sağlığı kontrol edilmelidir.

Kasım – Aralık

• Hasat sonu temizliği: Hasadı tamamlanan alanlarda bitki artıkları temizlenerek bir sonraki döneme toprak hazırlanır.
• Kış hazırlığı: Toprağın asiditesinin (pH) uygunluğu kontrol edilir; yüksek asiditeye karşı önlemler alınır.
• Genel bakım: Bölgesel iklim koşullarına göre, bir sonraki yılın ekim takvimi için bölge tarım müdürlüklerinden güncel bilgiler alınabilir.

Bezelye Yetiştiriciliğinde Verim ve Ekonomik Değer

Bezelye (Pisum sativum L.), hem taze tüketim hem de yem bitkisi olarak dünya genelinde büyük öneme sahip bir sebzedir. 2023 yılı verilerine göre dünya yeşil bezelye üretimi 21,5 milyon ton seviyesine ulaşmış olup, bu üretimde Çin ve Hindistan toplam üretimin %86'sını karşılamaktadır.

Bezelyede verimi neler etkiler?

Bezelyede elde edeceğiniz ürün miktarı ve kalitesi; kullandığınız çeşide, ekim zamanına, toprak yapısına ve bakım koşullarına doğrudan bağlıdır. Özellikle yemlik bezelye üretiminde, bitkinin gelişim evreleri ve biçim zamanı verimi belirleyen en temel unsurdur.

Yemlik üretimde bezelye ve arpa gibi bitkilerin karışım halinde ekilmesi, hem ot verimini hem de protein kalitesini etkiler. Yapılan araştırmalar, karışım oranlarının ve biçim zamanının şu sonuçları doğurduğunu göstermiştir:

• Yeşil Ot Verimi: Karışım oranına ve biçim zamanına göre değişir. Örneğin, bezelye ve arpa karışımlarında arpanın tam başakta olduğu ve bezelyede alt baklaların bağlandığı dönemde yeşil ot verimi yüksek seyretmektedir.
• Kuru Madde Verimi: Arpanın süt olum dönemi ile bezelyede baklaların dolmaya başladığı dönemde en yüksek kuru madde verimine ulaşılır.
• Protein Kalitesi: En yüksek ham protein oranı, bezelyenin vejetatif (gelişim) döneminde ve arpanın sapa kalktığı dönemde görülür. En yüksek ham protein verimi ise bezelye baklalarının dolmaya başladığı dönemde elde edilir.

Bezelye çeşitleri ve özellikleri nasıl seçilir?

Bezelye yetiştiriciliğinde çeşit seçimi, hedeflediğiniz ürüne (taze sebze veya yem) göre yapılmalıdır. Kontrol çeşitleri ve farklı genotipler incelendiğinde bitkilerin morfolojik yapılarında büyük farklar görülür. Seçim yaparken şu özelliklere dikkat edilmelidir:

• Bitki Boyu: Çeşitlere göre 50 cm ile 212 cm arasında değişebilir.
• Bakla ve Tohum Yapısı: Bakla sayısı, bakla boyu, bakla eni ve 1000 tane ağırlığı gibi özellikler doğrudan verimi belirler.
• Yemlik Performansı: Eğer amaç yem üretmekse, kes verimi (sap verimi) yüksek olan genotipler tercih edilmelidir.

Hastalık ve zararlılarla mücadele

Bezelye, hem hastalık hem de zararlı baskısına açık bir bitkidir. Verim kaybı yaşamamak için şu gruplara karşı dikkatli olunmalıdır:

• Hastalıklar: Külleme (Erysiphe pisi), mildiyö (Peronospora viciae), septoria yanıklığı, beyaz çürüklük ve çeşitli kök çürüklükleri (Fusarium, Rhizoctonia, Pythium) en yaygın görülenlerdir. Ayrıca bitki özsuyuyla taşınan virüs hastalıkları da ekonomik kayıplara yol açabilir.
• Zararlılar: Bezelye yaprak bitleri, yaprak madenleri, bezelye biti (Sitona lineatus), bezelye kabuk böceği (Bruchus pisorum) ve çeşitli kırmızı örümcek türleri bitkiye zarar verebilir.

Not: Hastalık ve zararlılarla mücadelede ruhsatlı ürünler kullanılmalı, uygulama dozları için mutlaka etiket okunmalı ve bölgenizdeki tarım müdürlüklerine danışılmalıdır.

Pazar ve değerlendirme

Bezelye, hem taze sebze olarak hem de yem bitkisi olarak değerlendirilebilir. Tarla bitkisi olarak ekildiğinde, domates gibi diğer sebze üretiminde "ön bitki" veya "örtü bitkisi" olarak kullanılması, yabancı ot kontrolüne yardımcı olabilir. Ekonomik değer; tohum verimi, biyolojik verim ve ham protein içeriği gibi kriterlere göre belirlenir. Kuru tane verimi ile biyolojik verim arasında güçlü bir ilişki bulunmaktadır.

Bezelye Bahçelerinde Verim Kaybı ve Yeniden Ekim Stratejileri

Bezelye, serin iklimi seven ve hızlı gelişen bir sebzedir. Ancak her tarımsal üründe olduğu gibi, bezelyede de bitki sağlığının bozulması, toprak yorgunluğu veya hastalık baskısı nedeniyle verim düşüşleri yaşanabilir. Bahçenizde bezelye üretimini sürdürülebilir kılmak için bitkiyi kurtarma ve yeniden ekim süreçlerini doğru yönetmelisiniz.

Verim düşüşünde bitki kurtarılabilir mi?

Bezelye, tek yıllık bir bitki olduğu için zeytin veya meyve ağaçlarındaki gibi bir "budama ile gençleştirme" imkânı yoktur. Bitki ömrünü tamamladığında veya ağır bir hastalık (örneğin kök çürüklüğü veya viral hastalıklar) nedeniyle gelişim durduğunda, bitkiyi fiziksel olarak gençleştirme şansınız bulunmaz. Bu durumda yapılması gereken, mevcut bitkiyi hasat edip (eğer taneler dolmuşsa) alanı tamamen temizleyerek bir sonraki sezon için hazırlık yapmaktır.

Hasat sonrası alan nasıl hazırlanmalı?

Bezelye hasadından sonra bahçenizi bir sonraki ekime hazırlarken şu adımları izleyin:

• Bitki Artıklarını Temizleyin: Hastalık veya zararlı (özellikle sümüklüböcek veya larva) görülmüş alanlarda, bitki artıklarını bahçeden uzaklaştırın. Bu, hastalık etmenlerinin ve zararlıların toprakta yaşamaya devam etmesini engeller.
• Toprak İşleme: Bezelye, süzek ve humuslu toprakları sever. Hasat sonrası toprağı havalandırmak ve yabancı ot temizliği yapmak, toprağın yapısını iyileştirecektir.
• Gübreleme: Bezelye ekmeden önce toprağa çok iyi yanmış çiftlik gübresi veya potaslı fenni gübre verilmesi verimi artırır. Ancak bezelye bir baklagil olduğu için, toprağa aşırı azotlu gübre vermekten kaçının; bu durum bitkiye faydadan çok zarar verebilir.

Aynı yere tekrar ekim yaparken nelere dikkat edilmeli?

Bezelye yetiştiriciliğinde en büyük hata, her yıl aynı parselde üst üste bezelye ekmektir. Bu durum "toprak yorgunluğu" dediğimiz besin eksikliğine ve hastalıkların birikmesine yol açar.

Hastalık ve zararlı riskine karşı önlemler

Eğer önceki dönemde bahçenizde ciddi bir sorun yaşandıysa, yeniden ekim yapmadan önce şu noktaları gözden geçirin:

• Zararlı Takibi: Özellikle bezelye yaprak biti, bezelye yaprak madenleri veya tohum zararlıları gibi sorunlar yaşandıysa, yeni ekim döneminde toprağın ve çevrenin temiz olduğundan emin olun.
• Toprak pH Değeri: Bezelye, asidik topraklara karşı duyarlıdır. Yeniden ekim yapmadan önce toprak pH'ının 5,5-6,7 aralığında olup olmadığını kontrol etmek, bitkinin sağlıklı gelişimi için kritiktir.
• Tohum Seçimi: Eğer bölgenizde belirli hastalıklar (mildiyö, septoria vb.) yaygınsa, bölgeye uyumlu ve dirençli çeşitleri tercih etmek verimi korumanıza yardımcı olur.

Doğru bir ekim nöbeti ve temiz bir toprak hazırlığı, bezelye bahçenizde her sezon yüksek verim almanızı sağlayacaktır. Toprak yapınızdaki değişimler veya spesifik hastalık durumları için mutlaka bölgenizdeki tarım müdürlüklerinden veya uzmanlardan destek alın.

Bezelye Yetiştiriciliğinde En Sık Yapılan 10 Hata

Bezelye, doğru şartlar sağlandığında oldukça verimli olan bir bitkidir; ancak yetiştiricilik sürecinde yapılan bazı kritik hatalar, tüm emeğinizi ve ürününüzü bir anda yok edebilir. İşte bezelye tarımında en sık karşılaşılan hatalar ve dikkat etmeniz gereken doğrular:

1. Yanlış iklim ve sıcaklık koşullarında ekim yapmak. Bezelye serin iklim bitkisidir ve 4 ile 10 derece arasında çimlenip gelişmeye başlar. Eğer sıcaklık -5 derecenin altına düşerse bitki donar. Doğrusu: Ekim zamanını bölgenizin iklim şartlarına ve don riskine göre belirleyin (İklim).
2. Toprak pH değerini kontrol etmeden ekim yapmak. Bezelye, asitli topraklara karşı oldukça duyarlıdır. Toprağın çok asidik olması bitki gelişimini durdurur. Doğrusu: Toprak pH değerinin 5,5-6,7 aralığında olduğundan emin olun (Toprak).
3. Aşırı azotlu gübre kullanmak. Bezelye bir baklagildir ve kendi azotunu sağlayabilir. Fazla azotlu gübreleme, bitkiye fayda sağlamaktan ziyade zarar verir. Doğrusu: Ekimden önce çok iyi yanmış çiftlik gübresi veya potaslı fenni gübre tercih edin, azotlu gübreden kaçının (Gübreleme).
4. Sırık çeşitleri desteklemeden bırakmak. Sırık bezelye gibi çeşitler desteklenmezse toprak üzerine yatar. Bu durum bitkinin zayıflamasına ve özellikle sümüklüböceklerin zararına çok açık hale gelmesine neden olur. Doğrusu: Bitki 10 cm boya ulaştığında mutlaka hereklerle destekleyin (Herekleme).
5. Sulama zamanlamasını ve miktarını ayarlayamamak. Yaz aylarına sarkan yetiştiricilikte, sıcak ve yağışsız günlerde toprak nemi azalırsa bitki gelişimi durur. Doğrusu: Yaz dönemine sarkan üretimlerde toprağın nemini korumak için düzenli sulama yapın (Sulama).
6. Seyreltme ve çapalama işlemlerini geciktirmek. Filizler 5-6 cm boya ulaştığında müdahale edilmezse bitkiler birbirini boğar ve yabancı otlar verimi düşürür. Doğrusu: Filizler 5-6 cm olunca zayıf bitkileri söküp seyreltin ve yabancı otlar için yüzlek çapalama yapın (Toprağı İşleme).
7. Zararlılarla (özellikle sümüklüböceklerle) mücadeleyi ihmal etmek. Sümüklüböcekler ve bezelye yaprak biti gibi zararlılar bitkiye ciddi zarar verebilir. Ayrıca bezelye yaprak biti (Acyrthosiphon pisum) ve bezelye biti (Sitona lineatus) gibi böcekler de verimi düşürür. Doğrusu: Zararlıları zamanında fark edin ve ruhsatlı ürünleri etiket dozunda kullanın (Hastalık ve Zararlılar).
8. Hasat zamanını kaçırmak. Bezelye badıçları (taneleri) tam dolmadan veya taneler arasında hava varken toplamak verimi düşürür. Doğrusu: Badıçlar taneyle sıkıca dolduğunda elle hasat yapın; taneler arasında boşluk varsa bir sonraki toplama için bitkide bırakın (Hasat).
9. Ekim öncesi toprak hazırlığını eksik yapmak. Zayıf bünyeli ve süzek olmayan topraklarda bezelye çok düşük verim verir. Doğrusu: Bol humuslu, suyu iyi akıntılı, killi-tınlı veya milli-tınlı toprakları tercih edin (Toprak).
10. Hastalık belirtilerini yanlış yorumlamak. Kök çürüklüğü, mildiyö veya çeşitli virüs hastalıkları (örneğin bezelye mozaik virüsleri) bitkiyi hızla kurutabilir. Doğrusu: Bitkide olağan dışı bir durum gördüğünüzde uzmanlara danışın ve bölgenizdeki tarım müdürlüklerinden bilgi alın (Hastalıklar).

Bir ipucu daha: Eğer daha önce bezelye yetiştirilmemiş bir alana ekim yapacaksanız, kök nodüllerinin oluşması ve azot fiksasyonu için tohumları Rhizobium leguminosarum ile aşılamayı düşünebilirsiniz.

Bezelye Yetiştiriciliği Hakkında Sık Sorulan Sorular