Sivas Gürün Fidancı – Bezelye Fidanı ve Yetiştiriciliği

Bezelye Hasat Sonrası: Saklama, Dondurma ve İşleme Teknikleri

Bezelye, hasat edildiği andan itibaren tazeliğini ve besin değerini hızla kaybetmeye meyilli bir sebzedir. Hasat sonrası süreçte yapılacak doğru işlemler, ürünün raf ömrünü uzatırken besin değerinin de korunmasını sağlar.

Hasat sonrası taşıma ve hazırlık

Hasat edilen bezelyelerin kalitesini korumak için toplama ve taşıma aşamalarında şu adımlara dikkat edilmelidir:

• Hızlı İşleme: Bezelyeler toplandıktan sonra bozulmalarını önlemek için mümkün olan en kısa sürede işlenmeli veya soğutulmalıdır.
• Temizlik: Bezelyeler paketlenmeden veya dondurulmadan önce üzerindeki toz, toprak ve kalıntılardan arındırılmalıdır. Bunun için ürünler suyla yıkanmalı ve temizlenmelidir.
• Zedelenmeye Dikkat: Hasat, paketleme ve indirme-boşaltma işlemleri sırasında bezelyelerin fiziksel olarak zedelenmemesine özen gösterilmelidir. Çizik veya yaralanmış bezelyeler, hastalıkların gelişmesine ve hızlı çürümeye neden olur.
• Ayıklama: Hasat sırasında veya sonrasında yaralı, bereli, çürük veya hastalık belirtisi gösteren ürünler mutlaka ayıklanmalı ve sağlam olanlardan ayrı tutulmalıdır.

Bezelye nasıl saklanır?

Bezelyenin saklama yöntemi, ürünü hangi formda (taze, kuru veya dondurulmuş) kullanacağınıza göre değişir:

Dondurarak saklama (Şoklama yöntemi)

Bezelyeyi uzun süre saklamak için en etkili yöntem dondurmadır. Ancak doğrudan buzluğa atmak yerine şu adımlar izlenmelidir:

1. Bezelyeler ayıklanır ve kabuklarından çıkarılır (ayıklandıktan sonra daha taze kalırlar).
2. Blanşlama (Haşlama): Bezelyeler birkaç dakika kaynar suda bekletilerek enzimlerden arındırılmalıdır. Bu işlem, raf ömrünü kısaltan enzimlerin etkisini durdurur.
3. Soğutma: Haşlanan bezelyeler hemen soğuk suya alınarak sıcaklıkları düşürülmelidir.
4. Dondurma: Soğuyan bezelyeler paketlenerek dondurucuya kaldırılır.

Kurutma ve diğer yöntemler

• Kurutma: Bezelye taneleri kurutularak saklanabilir. Kuru bezelye, taze bezelyeye göre protein ve nişasta açısından daha zengindir.
• Konserve: Bezelyeler konserve yapılarak uzun süreli depolamaya uygun hale getirilebilir.
• Bezelye Unu: Kuru bezelye taneleri öğütülerek besleyici bir un elde edilebilir.

Depolama koşullarında dikkat edilmesi gerekenler

Sebzelerin depolanmasında sıcaklık ve nem dengesi hayati önem taşır:

• Sıcaklık: Sebzelerin çoğu 0 °C'nin altında donar. Bu nedenle depolama sıcaklığı ürünün türüne göre ayarlanmalı, ancak donma riskine karşı dikkatli olunmalıdır.
• Nem Kontrolü: Sebzelerin buruşmaması ve pörsümemesi için nem oranı önemlidir. Genel olarak sebze depolarında oransal nemin %85-90 civarında olması önerilir.
• Hastalık ve Patojenler: Depo ortamındaki sıcaklık değişimleri sonucu ürün yüzeyinde su damlacıkları (yoğunlaşma) oluşması, hastalık sporlarının çimlenmesine ve hastalığın hızla yayılmasına neden olur. Bu yüzden depo içi koşullar sabit tutulmalıdır.

Bezelye tüketimi hakkında notlar

Bezelye lif yönünden zengin, kalp-damar sağlığını destekleyen ve kan şekerini dengeleyen güçlü bir besindir. Ancak ürik asit yönünden zengin olduğu için, kan ürik asit değerleri yüksek olan bireylerin tüketiminde dikkatli olması önerilir. Taze bezelye doğrudan pişirilebilirken, kuru bezelye pişirilmeden önce suda bekletilmelidir.

Bezelye Yıllık Bakım Takvimi (Ay Ay)

Aşağıdaki takvim Türkiye genelindeki iklim koşulları göz önüne alınarak hazırlanmış bir rehberdir. Bezelye serin iklim bitkisi olduğu için ekim ve hasat zamanları sahillerde daha erken, iç kesimlerde ve yüksek rakımlı bölgelerde ise daha geç gerçekleşir. Çalışmalarınızı bölgenizdeki hava durumuna ve bitkinin gelişim aşamasına göre mutlaka takip edin.

Ocak – Şubat

• Sonbahar ekimlerinin kontrolü: Sonbaharda ekilen bezelyelerin gelişim süreçleri takip edilir. Bu dönemde bezelyeler yaklaşık 32 haftalık bir süreçte hasada yaklaşır.
• Don tehlikesine karşı dikkat: Bezelye bitkisi sıcaklık -5 derecenin altına düştüğünde donar. Kışın sert geçtiği bölgelerde bitki sağlığı yakından izlenmelidir.
• Toprak hazırlığı: Bahar ekimi öncesinde toprak analizi yapılması ve toprağın pH değerinin 5,5-6,7 aralığında olup olmadığının kontrol edilmesi önerilir.
• Gübreleme planı: Ekim öncesi yapılacak potaslı fenni gübre veya çok iyi yanmış çiftlik gübresi uygulamaları için planlama yapılır.

Mart – Nisan

• Bahar ekiminin yapılması: İlkbahar ekimleri bu dönemde yoğunlaşır. Tohumlar 4 ile 10 derece arasındaki sıcaklıklarda çimlenmeye başlar.
• Ekim derinliği ve yöntemi: Tohum ekim miktarı; çeşit, toprak tipi ve iklime göre değişebilir.
• İlk çapalama ve seyreltme: Filizler gelişip 5-6 cm boya ulaştığında, zayıf bitkiler sökülerek seyreltme yapılır ve ilk çapalama işlemi gerçekleştirilir.
• Herekleme (Destekleme): Sırık bezelye gibi çeşitler yetiştiriliyorsa, bitkiler 10 cm boya ulaştığında mutlaka hereklerle desteklenmelidir. Bu, bitkinin yere yatmasını ve sümüklüböcek zararı görmesini engeller.
• Hastalık takibi: Tohum çürüklüğü (Rhizoctonia, Pythium) ve kök çürüklüğü (Fusarium, Aphanomyces) riskine karşı toprak ve fide sağlığı kontrol edilmelidir.

Mayıs – Haziran

• Sulama yönetimi: Yaz aylarına girerken sıcaklıklar artar. Toprakta yeterli nemin korunması için düzenli sulama yapılmalıdır.
• Yabani ot mücadelesi: Bitki çevresinde yabani otların büyümesini engellemek için yüzlek (yüzeysel) çapalama işleri tekrarlanır.
• Zararlı kontrolü: Bezelye yaprak biti (aphid), bezelye yaprak maden sineği ve bezelye biti (weevil) gibi zararlılara karşı gözlem yapılmalıdır. Özellikle yapraklarda "C" şeklinde kesikler veya nodüllere zarar veren larvalar takip edilmelidir.
• Hasat başlangıcı: İlkbaharda ekilen bezelyeler yaklaşık 12-16 hafta sonra hasat edilmeye başlanır.

Temmuz – Ağustos

• Yoğun sulama: Sıcak ve yağışsız günlerde bitkinin su ihtiyacı artar; sulama aksatılmamalıdır.
• Hasat devamı: Badıçlar (bezelye kapsülleri) taneyle sıkıca dolduğunda elle toplama yapılır.
• Hasat kalitesi: Toplama sırasında taneler arasında boşluk (hava) varsa, bu kapsüller bir sonraki toplama için bitkide bırakılmalıdır.
• Zararlı mücadelesi: Sümüklüböcekler ve bezelye güvesi (caterpillar/tırtıl) gibi zararlılara karşı dikkatli olunmalı, gerekirse ruhsatlı ürünlerle mücadele edilmelidir.

Eylül – Ekim

• Sonbahar ekimi hazırlığı: Bir sonraki sezon için toprak işleme ve sonbahar ekimi planlaması yapılır.
• Toprak iyileştirme: Baklagillerin azot bağlama özelliğinden dolayı, azotlu gübrelerden kaçınılmalı; bunun yerine ekim öncesi yanmış gübre veya potaslı gübreleme düşünülmelidir.
• Hastalık takibi: Mildiyö (downy mildew), külleme (powdery mildew) ve septoria lekesi gibi mantari hastalıklara karşı bitki sağlığı kontrol edilmelidir.

Kasım – Aralık

• Hasat sonu temizliği: Hasadı tamamlanan alanlarda bitki artıkları temizlenerek bir sonraki döneme toprak hazırlanır.
• Kış hazırlığı: Toprağın asiditesinin (pH) uygunluğu kontrol edilir; yüksek asiditeye karşı önlemler alınır.
• Genel bakım: Bölgesel iklim koşullarına göre, bir sonraki yılın ekim takvimi için bölge tarım müdürlüklerinden güncel bilgiler alınabilir.

Bezelye Yetiştiriciliğinde Verim ve Ekonomik Değer

Bezelye (Pisum sativum L.), hem taze tüketim hem de yem bitkisi olarak dünya genelinde büyük öneme sahip bir sebzedir. 2023 yılı verilerine göre dünya yeşil bezelye üretimi 21,5 milyon ton seviyesine ulaşmış olup, bu üretimde Çin ve Hindistan toplam üretimin %86'sını karşılamaktadır.

Bezelyede verimi neler etkiler?

Bezelyede elde edeceğiniz ürün miktarı ve kalitesi; kullandığınız çeşide, ekim zamanına, toprak yapısına ve bakım koşullarına doğrudan bağlıdır. Özellikle yemlik bezelye üretiminde, bitkinin gelişim evreleri ve biçim zamanı verimi belirleyen en temel unsurdur.

Yemlik üretimde bezelye ve arpa gibi bitkilerin karışım halinde ekilmesi, hem ot verimini hem de protein kalitesini etkiler. Yapılan araştırmalar, karışım oranlarının ve biçim zamanının şu sonuçları doğurduğunu göstermiştir:

• Yeşil Ot Verimi: Karışım oranına ve biçim zamanına göre değişir. Örneğin, bezelye ve arpa karışımlarında arpanın tam başakta olduğu ve bezelyede alt baklaların bağlandığı dönemde yeşil ot verimi yüksek seyretmektedir.
• Kuru Madde Verimi: Arpanın süt olum dönemi ile bezelyede baklaların dolmaya başladığı dönemde en yüksek kuru madde verimine ulaşılır.
• Protein Kalitesi: En yüksek ham protein oranı, bezelyenin vejetatif (gelişim) döneminde ve arpanın sapa kalktığı dönemde görülür. En yüksek ham protein verimi ise bezelye baklalarının dolmaya başladığı dönemde elde edilir.

Bezelye çeşitleri ve özellikleri nasıl seçilir?

Bezelye yetiştiriciliğinde çeşit seçimi, hedeflediğiniz ürüne (taze sebze veya yem) göre yapılmalıdır. Kontrol çeşitleri ve farklı genotipler incelendiğinde bitkilerin morfolojik yapılarında büyük farklar görülür. Seçim yaparken şu özelliklere dikkat edilmelidir:

• Bitki Boyu: Çeşitlere göre 50 cm ile 212 cm arasında değişebilir.
• Bakla ve Tohum Yapısı: Bakla sayısı, bakla boyu, bakla eni ve 1000 tane ağırlığı gibi özellikler doğrudan verimi belirler.
• Yemlik Performansı: Eğer amaç yem üretmekse, kes verimi (sap verimi) yüksek olan genotipler tercih edilmelidir.

Hastalık ve zararlılarla mücadele

Bezelye, hem hastalık hem de zararlı baskısına açık bir bitkidir. Verim kaybı yaşamamak için şu gruplara karşı dikkatli olunmalıdır:

• Hastalıklar: Külleme (Erysiphe pisi), mildiyö (Peronospora viciae), septoria yanıklığı, beyaz çürüklük ve çeşitli kök çürüklükleri (Fusarium, Rhizoctonia, Pythium) en yaygın görülenlerdir. Ayrıca bitki özsuyuyla taşınan virüs hastalıkları da ekonomik kayıplara yol açabilir.
• Zararlılar: Bezelye yaprak bitleri, yaprak madenleri, bezelye biti (Sitona lineatus), bezelye kabuk böceği (Bruchus pisorum) ve çeşitli kırmızı örümcek türleri bitkiye zarar verebilir.

Not: Hastalık ve zararlılarla mücadelede ruhsatlı ürünler kullanılmalı, uygulama dozları için mutlaka etiket okunmalı ve bölgenizdeki tarım müdürlüklerine danışılmalıdır.

Pazar ve değerlendirme

Bezelye, hem taze sebze olarak hem de yem bitkisi olarak değerlendirilebilir. Tarla bitkisi olarak ekildiğinde, domates gibi diğer sebze üretiminde "ön bitki" veya "örtü bitkisi" olarak kullanılması, yabancı ot kontrolüne yardımcı olabilir. Ekonomik değer; tohum verimi, biyolojik verim ve ham protein içeriği gibi kriterlere göre belirlenir. Kuru tane verimi ile biyolojik verim arasında güçlü bir ilişki bulunmaktadır.