Sivas Koyulhisar'da fidan arayanlar için bakla yetiştiriciliğini 5 dönümlük örnek bir arazi üzerinden anlattık. Aşağıdaki hesaplama aracına kendi arazinizi yazarak kaç fidan gerektiğini ve beklenen verimi görebilirsiniz.
Standart ekim: sıra arası 50–60 cm, sıra üzeri 10–15 cm; dekara 15–20 kg tohum.
Rakamlar resmî ve akademik kaynaklardaki ortalamalara dayanan tahmini değerlerdir. İklim, toprak, çeşit, cins ve bakıma göre gerçek sonuç farklı olabilir.
Ayrı sayfada hesaplayın: Bakla tohumu hesaplama · Bakla verim hesaplama
Bakla, hem taze tüketimi hem de yeşil gübre olarak kullanımıyla çiftçimiz için çok kıymetli bir bitkidir. Ancak bakla yetiştiriciliğinde bitki yaşlandıkça veya üst üste aynı yere ekim yapıldıkça verim düşüşleri, hastalık ve zararlı baskısı kaçınılmaz hale gelebilir. Verimli bir bakla bahçesi için sadece ekim yapmak yetmez, toprağın ve bitkinin döngüsünü de yönetmek gerekir.
Bakla bitkisinde verim kaybı genellikle tek bir nedene bağlı değildir. Bahçenizde şu durumları gözlemliyorsanız bir yenilenme sürecine girmeniz gerekebilir:
Bakla bitkisi, özellikle mantari hastalıklara karşı hassastır. Eğer bitkilerinizde yapraklarda kırmızımsı-kahverengi lekeler veya yapraklarda yanma benzeri belirtiler görüyorsanız şu adımları izleyin:
Bakla, köklerindeki yumrular sayesinde toprağa azot kazandıran bir bitkidir. Ancak "aynı yere tekrar ekim" konusunda çok dikkatli olunmalıdır. Verimli bir döngü için şu kuralları uygulayın:
Doğru bir münavebe planı ve temiz bir toprak hazırlığı, bakla bahçenizin ömrünü uzatacak ve her sezon daha yüksek verim almanızı sağlayacaktır.
Bakla, hem toprağa azot kazandıran hem de sofralarımıza bereket getiren çok kıymetli bir bitkidir. Ancak yetiştirme sürecinde yapılan bazı kritik hatalar, bitkinin hastalanmasına, verimin düşmesine ya da ürünün ticari değerini kaybetmesine neden olur. İşte bakla tarımında en sık yapılan hatalar ve dikkat etmeniz gerekenler:
Bir ipucu daha: Bakla bitkisi bir baklagil olduğu için köklerinde azot tutar. Bu özelliği sayesinde toprağı zenginleştirir; bu yüzden hasattan sonra bitkiyi toprağa karıştırarak yeşil gübre olarak kullanmak bir sonraki ürününüz için büyük avantaj sağlar.
Bakla, ılıman iklim bitkisi olduğu için Türkiye'de tarımı genellikle kış aylarında yapılır. Eğer bitki cam altında yetiştirilirse veya korunaklı bir alanda kışlatılırsa, bahar ortasında taze olarak hasat edilebilir. Doğrudan bahçeye ekilen ana ürünler ise genellikle bahar başından ekilerek yaz ortasından yaz sonuna kadar hasat edilir. Eğer tanelerin tam olgunlaşması isteniyorsa, sonbahar sonuna doğru hasat yapılır.
Bakla bir baklagildir ve köklerinde bulunan özel yapılar sayesinde havadaki azotu tutarak toprağa aktarır. Bu özelliği nedeniyle çiftçiler tarafından toprağa azot katkısı sağlamak amacıyla kullanılır. Ayrıca bitki henüz çiçek açmadan toprağa sürülerek "yeşil gübre" olarak kullanılabilir; bu yöntem toprağın organik madde miktarını artırır.
Bakla oldukça dayanıklı bir bitkidir; sert ve soğuk iklimlere karşı direnç gösterir. Diğer birçok baklagilin aksine, yüksek tuzluluk oranına sahip topraklarda ve killi topraklarda yetişebilir. Ancak en iyi verimi zengin ve tınlı (loam) topraklarda verir.
Baklada en sık görülen hastalıklardan biri, sıcaklık ve nemin artmasıyla şiddetlenen "çikolata lekesi" (Botrytis fabae) mantarıdır. Bu hastalık yapraklara zarar vererek fotosentezi azaltır ve verimi düşürür. Ayrıca Xanthomonas türü bakteriler, yapraklarda yanık benzeri lekeler oluşturabilir. Bu hastalıklardan korunmak için hastalık taşımayan sertifikalı tohumlar kullanılmalı, ekim sıklığı çok fazla tutulmamalı ve bitkiler arası hava akışını sağlamak için sıralar doğu-batı yönünde verilmelidir. Şüpheli durumlarda bölgenizdeki tarım müdürlüğüne danışın.
Siyah bakla afidi (Aphis fabae), özellikle yaz başlarında bitkinin uç kısımlarından başlayarak geniş alanları istila edebilir. Şiddetli istilalar verimi ciddi oranda düşürür ve meyvelerin (badıçların) rengini bozarak satış değerini azaltır. Hafif istilalarda bitki tolerans gösterebilir ancak yoğunluk arttığında müdahale gerekebilir. Bitki yerleştikten sonra yüksek basınçlı su ile mekanik temizlik yapılabilir veya yansıtıcı plastik örtülerden yararlanılabilir.
Bakla bitkisinin sağlıklı gelişimi için toprakta potasyum ve fosfor bulunması önemlidir; çünkü bu elementlerin eksikliği bazı mantar hastalıklarının (örneğin Botrytis fabae) daha şiddetli görülmesine neden olabilir. Ayrıca Fusarium solani gibi kök hastalıklarıyla mücadele etmek için toprağın iyi havalandırılması, drenajın sağlanması ve yeterli besin takviyesi yapılması kritik rol oynar.
Evet, kullanım amacına göre çeşitler değişir. İnsan tüketimi için genellikle iri taneli "broad bean" tipi çeşitler tercih edilirken; hayvan yemi olarak kullanılan "at fasulyesi" veya "tarla fasulyesi" gibi daha küçük ve sert taneli çeşitler vardır. Anadolu'da ise taneleri iri veya küçük olan çeşitlerin yanı sıra "kara bakla", "Sakız bakla" ve "Arşın bakla" gibi yerel çeşitler de bilinmektedir.
Bakla çok yönlü bir bitkidir. Genç ve taze haliyle tüketildiği gibi, tam olgunlaşan taneleri de bakliyat olarak kullanılır. Genç yaprakları ıspanak gibi pişirilerek veya çiğ tüketilebilir. Hazırlarken taneler kabuklarından çıkarılır; haşlanarak veya buharda pişirilerek tüketilir. Tanelerin dış kabuğunu kolayca soymak için hafifçe haşlamak (parboiling) iyi bir yöntemdir.
Ekim sıklığının çok fazla olması, bitki arasında nemin artmasına neden olur. Yüksek nem ise mantar hastalıklarının yayılmasını kolaylaştırır. Bu nedenle ekim sıklığını dengeli tutmak veya bitkiler çıktıktan sonra seyreltme yapmak, hastalık riskini azaltmak adına etkili bir yöntemdir.
Faba fasulyesi pası (Uromyces viciae-fabae), bitki olgunlaşmaya yakınken yapraklarda küçük turuncu noktalar ve bunların etrafında sarı halkalar şeklinde görülür. Bu noktalar zamanla birleşerek yaprak yüzeyinde turuncu bir tabaka oluşturabilir.
Bakla, toprağa azot sağladığı ve hastalık döngüsünü kırmak için tahıllarla veya yazlık sebzelerle münavebeli olarak ekilmesi önerilen bir bitkidir. Bu yöntem hem toprak verimliliğini korur hem de toprak kaynaklı hastalıkların bir sonraki sezonda azalmasını sağlar.
Bazı insanlarda "favizm" adı verilen bir durum görülebilir. Bu, bakla tüketimine karşı gelişen bir kan yıkımı (hemolitik) tepkisidir ve G6PD enzim eksikliği ile bağlantılı bir metabolik bozukluktan kaynaklanır. Eğer böyle bir hassasiyetiniz varsa bakla tüketiminden kaçınmalısınız.
Bakla rehberinin tamamını okumak istiyorsanız:Bakla Yetiştirme Rehberi →
