Kahramanmaraş Onikişubat Fidancı – Bezelye Fidanı ve Yetiştiriciliği

Bezelye Yetiştiriciliği Hakkında Genel Bilgi

Bezelye (Pisum sativum), baklagiller (Fabaceae) familyasına ait, taze yeşil kabuğu veya taneleri tüketilen, besin değeri oldukça yüksek bir sebzedir. Bir yıllık otsu bir bitki olan bezelye, hem taze sebze hem de kuru baklagil olarak dünya genelinde yaygın şekilde yetiştirilmektedir. Protein, nişasta, lif, antioksidan ve C vitamini açısından zengin bir besin kaynağıdır.

Bezelyenin kökeni ve dünyadaki durumu nedir?

Bezelyenin ana vatanı Avrupa ve Batı Asya bölgeleridir. Tarihsel süreçte Orta ve Kuzey Avrupa'da yetiştirilmeye başlanmış, XI. yüzyılda İngiltere'de geniş alanlara yayılmıştır. Günümüzde ise dünyanın hemen her yerinde kültürü yapılmaktadır. Türkiye'de ise fasulye ve diğer sebzeler kadar olmasa da bol miktarda yetiştirilen önemli bir üründür.

Hangi çeşit bezelye ne amaçla kullanılır?

Bezelye çeşitleri, büyüme biçimlerine ve kullanım amaçlarına göre farklılık gösterir:

• Tarla (Bodur) Bezelyesi: 30–40 cm boylanan, toprağa yayılarak büyüyen bodur çeşitlerdir. Genellikle taneleri basık, esmer kül veya yeşil renklidir ve kurutularak tüketilmek üzere yetiştirilir.
• Bahçe (Sırık) Bezelyesi: 70–90 cm boyuna kadar çıkabilen, gövdesinden çıkardığı sülüklerle desteklere tutunan tırmanıcı çeşitlerdir. Çiçekleri beyaz, taneleri ise yuvarlaktır. Bu çeşitlerin yetiştirilirken mutlaka bir herek veya destek yapısı ile desteklenmesi gerekir.
• Sultani Bezelye: Parşömen denilen sert tabakası bulunmayan, kabuğuyla birlikte yenebilen özel bir çeşittir.
• Araka Bezelyesi: Taneleri diğer çeşitlere göre daha iri olan bir türdür.

Bezelye yetiştirirken dikkat edilmesi gereken 3 temel özellik

1. Sıcaklık hassasiyeti: Bezelye serin iklim bitkisidir. Tohumların çimlenmesi için toprak ısısının 4–18 °C arasında olması gerekir. Bitkinin en iyi geliştiği optimum sıcaklık aralığı ise 12.5–18.0 °C (veya 55–64 °F) civarıdır. Aşırı yaz sıcakları çiçeklenmeyi azaltabilir, tane gelişim dönemindeki yüksek sıcaklıklar ise nişasta ve lif oranını artırarak kaliteyi düşürebilir.
2. Destek ihtiyacı: Eğer yetiştireceğiniz çeşit sırık (bahçe) bezelyesi ise, bitki çok uzun boylandığı ve gövdesi ince olduğu için kendi ağırlığını taşıyamaz. Bu yüzden bitkinin tırmanabileceği ağ, tel veya dallardan oluşan bir destek sistemi kurmanız şarttır.
3. Toprak ve besleme dengesi: Bezelyeler 5.5 ile 7.0 pH aralığındaki toprakları sever; aşırı asidik veya tuzlu topraklarda zorlanırlar. Baklagil oldukları için toprak yapısını iyileştirirler ancak verim için fosfor ve potasyum desteği önemlidir. Besleme konusunda bölgenize ve toprak yapınıza göre en doğru bilgiyi almak için mutlaka il/ilçe tarım müdürlüklerine danışmalısınız.

Bezelye, hem taze olarak yemeklerde ve çorbalarda kullanılır hem de kurutularak, dondurularak veya konserve yapılarak uzun süre saklanabilir. Kuru bezelye, protein ve nişasta açısından taze bezelyeye göre daha zengindir.

Bezelye Yetiştiriciliğinde İklim ve Toprak Koşulları Nasıl Olmalı?

Bezelye, serin iklimleri seven, doğru şartlar sağlandığında verimi yüksek bir sebzedir. Ancak bitkinin gelişim dönemindeki sıcaklık dalgalanmaları ve toprağın yapısı, doğrudan tane dolumunu ve kaliteyi etkiler. Bahçenizi kurmadan önce bu temel ihtiyaçları bilmek, emeğinizin karşılığını almanızı sağlar.

Sıcaklık ve İklim İsteği

• Çimlenme ve Gelişim: Bezelye tohumlarının toprakta sağlıklı bir şekilde çimlenebilmesi için toprak sıcaklığının 4 ile 18 °C arasında olması gerekir. Bitkinin en iyi geliştiği ve büyüme performansının en yüksek olduğu aylık optimum sıcaklık aralığı 12,5 ile 18,0 °C civarıdır.
• Soğuğa Dayanıklılık: Bezelye serin iklim bitkisidir. Toprak sıcaklığı -5 °C'nin altına düştüğünde bitki donar. Ancak bitki, kar örtüsü altında kalırsa çok daha düşük sıcaklıklara (-22 °C gibi) dayanabilir. Kışlık ekim yapacaksanız, soğuğa daha dayanıklı olan 'Melrose' veya 'Granger' gibi çeşitler tercih edilmelidir.
• Sıcaklık Hassasiyeti: Yaz sıcakları bezelyenin düşmanıdır. Çiçeklenme dönemindeki aşırı yüksek sıcaklıklar meyve tutumunu azaltabilir. Tane gelişimi sırasında görülen yüksek sıcaklıklar ise tanelerin içindeki nişasta ve lif oranını artırarak bezelye kalitesini düşürür.
• Nem ve Yağış: Nemli ve yağışlı iklimleri sever. Ancak aşırı yağış, bitkinin renginin koyu yeşile dönmesine neden olabilir.

Toprak Yapısı ve pH Değeri

• Toprak Tipi: Bezelye toprak seçiciliği konusunda çok katı değildir ancak en iyi sonuçları bol humuslu, süzek (suyu iyi akıtan), killi-tınlı veya milli-tınlı topraklarda verir.
• pH Dengesi: Toprağın asitliği bezelye için kritiktir. Toprak pH'ının 5,5 ile 7,0 arasında olması idealdir. Çok yüksek asitli topraklarda gelişim sorunları yaşanır.
• Besin ve Gübreleme: Bezelye bir baklagildir; yani topraktaki azotu kullanma yeteneğine sahiptir. Bu yüzden aşırı azotlu gübreleme bitkiye fayda sağlamaz, aksine zarar verebilir. Toprağın fosfor ve potasyum ihtiyacı için ekim öncesi çok iyi yanmış çiftlik gübresi veya potaslı gübreler kullanılması önerilir.
• Drenaj: Süzek topraklar çok önemlidir. Köklerin su içinde kalması, kök çürüklüğü ve çeşitli hastalık risklerini artırır.

Yer Seçerken Kısa Kontrol Listesi

Bahçenizde bezelye yetiştireceğiniz alanı belirlerken şu soruları kendinize sorun:

• Sıcaklık: Seçtiğim alan, yazın kavurucu sıcaklarına çok maruz kalıyor mu? (Serin veya yüksek rakımlı yerler daha avantajlıdır.)
• Drenaj: Yağmur yağdıktan sonra toprakta su birikintileri kalıyor mu? (Su biriken yerlerden kaçının.)
• Toprak Analizi: Toprağımın pH değeri 5,5-7,0 aralığında mı?
• Destek İhtiyacı: Eğer sırık (tırmanıcı) çeşit ekeceksem, bitkinin 10 cm boyuna gelmesiyle birlikte kullanabileceğim herek, ağ veya çit gibi destek mekanizmaları hazır mı?
• Zararlı Riski: Alanda sümüklüböcek yoğunluğu var mı? (Sırık çeşitlerde bitkinin yere değmesi sümüklüböcek zararını artırır.)

Bezelye Nasıl Çoğaltılır? Tohumla Ekim ve Dikim Teknikleri

Bezelye (Pisum sativum), bahçecilikte ve tarımda en çok tohumla çoğaltılan bitkilerin başında gelir. Çelikle üretim veya aşı gibi yöntemler bezelye için uygun değildir; bitki doğrudan kurutulmuş taneleriyle (tohumlarıyla) ekilerek yetiştirilir. İster küçük bir bahçede ister geniş bir tarlada olsun, doğru ekim teknikleri verimi doğrudan etkiler.

Bezelye ne zaman ekilir?

Bezelye, soğuğa dayanıklı bir soğuk mevsim bitkisidir. Ekim zamanı, hangi dönemde hasat yapmak istediğinize ve yaşadığınız bölgenin iklimine göre değişir:

• İlkbahar hasadı için: Ekim işlemleri kasım veya aralık aylarında yapılır. Ancak bu yöntemi sadece kışı sert geçmeyen bölgelerde tercih etmelisiniz.
• Yaz hasadı için: Ekim işlemleri ilkbahar aylarında gerçekleştirilir. Kış şartlarının sert olduğu bölgelerde, bitkinin don zararından korunması için yazın hasat edilecek şekilde ilkbahar ekimi yapılması daha güvenlidir.

Ekim yöntemleri nelerdir?

Bezelye ekiminde kullanılan yöntem, ekim yapacağınız alanın büyüklüğüne ve ekipmanınıza göre üç şekilde olabilir:

1. Ocağa ekim: Özellikle küçük bahçelerde tercih edilir. Küçük çukurlar (ocaklar) açılır, içine bir avuç yanmış çiftlik gübresi konur. Her ocağa 3-5 tane tohum bırakılarak üzerleri çapa ile kapatılır.
2. Seraya veya saksıya ekim: Tohumlar 35-40 cm aralıklarla, yaklaşık 5-6 cm derinliğe gömülerek ekilir.
3. Serpme ekim: Geniş alanlarda tohumlar tarlaya saçılır ve ardından tırmık veya diskaro yardımıyla toprakla kapatılır.

Dönüme ne kadar tohum gerekir?

Kullanılacak tohum miktarı; seçilen çeşide, tohumun büyüklüğüne, toprak yapısına ve ekim yöntemine göre farklılık gösterir. Genel bir bilgi olarak:

Not: Birim alana kullanılacak tohum miktarı, tane iriliği ve saflığa bağlı olarak değişebilir. Hassas hesaplamalar için bölgenizdeki tarım müdürlüklerinden bilgi almanız önerilir.

Başarılı bir üretim için püf noktaları

Bezelye yetiştirirken şu teknik detaylara dikkat etmek verimi artıracaktır:

• Toprak hazırlığı ve azot: Bezelye bir baklagildir. Bu özelliği sayesinde toprağı temiz, kuvvetli ve iyi bir halde bırakır. Bezelye hasadından sonra aynı toprağa buğdaygillerden bir bitki ekilmesi toprağın verimliliği açısından uygundur.
• Münavebe (Ekim nöbeti): Toprak sağlığını korumak için aynı toprağa üst üste iki yıl boyunca bezelye ekilmemesine özen gösterilmelidir.
• Azot bağlama: Eğer daha önce bezelye ekilmemiş bir sahada üretim yapacaksanız, bitkinin köklerinde nodül oluşumunu ve atmosferik azotu toprağa bağlamasını sağlamak için tohumların Rhizobium leguminosarum ile aşılanması faydalı olabilir.
• Ekim derinliği: Tohumlar kesinlikle çok soğuk ve çok yaş toprağa ekilmemelidir; bu durum tohumun çürümesine yol açabilir.

Hasat sonrası dikkat edilmesi gerekenler

Eğer taze tüketim için "şeker bezelyesi" veya "kar topu bezelyesi" gibi türler yetiştiriyorsanız, bunlar tohumlar tam olgunlaşmadan, erken dönemde hasat edilir. Hasat edilen ürünlerin tazeliğini koruması için soğuk zincir kuralına uyulmalıdır; ürünler bozulmadan soğutmalı koşullarda muhafaza edilmelidir.