Muğla Fidancı – Zeytin Fidanı ve Yetiştiriciliği

Zeytin Gübreleme ve Besin Eksiklikleri

Zeytin her yıl topraktan önemli miktarda besin kaldırır. Gübreleme yapılmayan ağaçta verim düşer ve periyodisite artar; fazla gübre ise hem para kaybıdır hem de bazı hastalıkları kolaylaştırır. Bu yüzden zeytinde gübreleme "tahminle" değil, analizle yapılmalıdır.

Önce analiz

Bakanlık, zeytin gübrelemesinin toprak ve yaprak analizi sonuçlarına göre yapılmasını önerir. Yaprak analizi için örnekler, Ege Bölgesi'nde genellikle kasım–ocak aylarında, sürgün ortalarından saplarıyla birlikte toplanır. Analiz sonucunu ziraat mühendisinize ya da il/ilçe tarım müdürlüğüne yorumlatın.

Temel besin elementleri ve görevleri

• Azot (N): Sürgün ve yaprak gelişimi için gereklidir. Kış sonu–ilkbahar başında verilir. Uyarı: Fazla azot ağacı aşırı yumuşak ve sık sürgünlü yapar; halkalı leke ve dal kanseri riskini artırır.
• Potasyum (K): Zeytinin topraktan en fazla kaldırdığı elementtir. Meyve iriliği, yağ miktarı ve kuraklık–soğuk dayanımı için önemlidir.
• Fosfor (P): Kök gelişimi ve çiçeklenme için gereklidir; özellikle dikimde çukura verilir.
• Bor (B): Zeytinin en hassas olduğu mikro elementtir. Çiçeklenme ve meyve tutumunda rol oynar.
• Organik madde: İyi yanmış çiftlik gübresi ve kompost toprağın yapısını ve su tutmasını iyileştirir.

Besin eksikliği belirtileri

• Azot eksikliği: Yaprakların bir kısmında ya da hepsinde sararma (kloroz), ağacın alt ve orta kısımlarında yaprak dökümü, zayıf ve kısa sürgünler.
• Fosfor eksikliği: Gelişme yavaşlar, yapraklar küçülür, dalların boğum araları kısalır.
• Potasyum eksikliği: Yaşlı yapraklarda uçtan başlayan sararma ve kuruma; ucu kahverengi, dibi sarı yapraklar. Meyve küçülür, yağ azalır, ağaç kuraklık ve soğuğa karşı zayıflar.
• Magnezyum eksikliği: Yaprak ucundan ya da kenarlarından başlayan sararma; orta damar boyunca yeşil kısım kalır.
• Çinko eksikliği: Damar aralarında sararma, yapraklarda küçülme ve rozetleşme; yıkanmış hafif topraklarda sık görülür.
• Bor eksikliği: Yaprak ucundan başlayıp yaprağın üçte ikisine kadar yayılan sararma, sürgün uçlarında kuruma, dallarda çatlaklar, meyvede şekil bozukluğu ve çiçek–genç meyve dökümü.

Ne zaman, nasıl?

• Kış sonu – ilkbahar başı: Azotlu gübrelerin ana uygulama dönemi. Bor eksikliği olan bahçelerde bor uygulaması da genellikle ilkbaharda yapılır.
• Sonbahar – kış: Fosforlu ve potasyumlu gübreler ile çiftlik gübresi.
• Damla sulamalı bahçeler: Gübrenin bir bölümü sulama suyuyla, bölünerek verilebilir.
• Gübre, gövde dibine değil, ağaç tacının izdüşümüne (yağmur damlasının düştüğü halkaya) verilmelidir; besini alan emici kökler buradadır.

Miktarlar ağacın yaşına, verimine ve analiz sonucuna göre değiştiği için burada tek bir rakam vermiyoruz. Yanlış miktar ağaca zarar verebilir.

Zeytin Budama: Şekil, Verim ve Gençleştirme Budaması

Budama, zeytinde verimi ve kaliteyi belirleyen en önemli bakım işlerinden biridir. Zeytin meyvesini bir önceki yıl oluşan sürgünler üzerinde verir. Budamanın amacı; ağacın içine ışık ve hava girmesini sağlamak, her yıl yeni meyve sürgünü oluşturmak ve ağacın verimli kalma süresini uzatmaktır.

Şekil (terbiye) budaması

Dikimden sonraki ilk yıllarda ağaca bir iskelet kazandırılır. Ülkemizde en yaygın şekil goble (vazo, kupa) şeklidir: Tek bir gövde üzerinde, yere yakın bir yükseklikten çıkan ve farklı yönlere açılan 3–4 ana dal bırakılır, ağacın ortası ışık alacak şekilde açık tutulur. Genç ağaçta gereğinden fazla budama yapılmamalıdır; aşırı budama meyveye yatmayı geciktirir.

Verim budaması

• Amaç, ağacın verimli olduğu dönemi en uzun süre korumaktır.
• Seyreltme budaması yapılır: Ağacın içine doğru büyüyen, birbirini kesen, sık ve gölgede kalan dallar alınır.
• Güneşin gövdeyi ve ana dalları yakmaması için seyreltme ölçülü yapılmalı, ince meyve dalları aşırı alınmamalıdır.
• Bakanlık önerisine göre verim budaması 2 yılda bir ve ağaç dolu (var) yıla girerken yapılmalıdır. Bol ürün beklenen yılda yapılan budama, ağacın yükünü hafifletir ve periyodisiteyi azaltır.

Gençleştirme budaması

Ağaç yaşlandıkça odun kısmı artar, ürün kalitesi düşer ve periyodisite belirginleşir. Gençleştirme budamasıyla ağacın kendini yenilemesi sağlanır. Budama ana dallarda kademeli yapılır: Önce ana dallardan biri gövdeyle birleştiği yerin birkaç cm üzerinden kesilir; buradan çıkan güçlü sürgünlerle dal yenilenir. Sonraki yıllarda diğer ana dallar sırayla yenilenir. Böylece ağaç hiçbir yıl tamamen ürünsüz kalmaz (Gençleştirme ve Yeniden Ekim).

Ne zaman budanır?

Budama genellikle hasattan sonra, kışın şiddetli don tehlikesi geçtikten sonra kış sonu–ilkbahar başında yapılır. Dal kanseri görülen bahçelerde budama nemli ve yağışlı günlerde yapılmamalı; etmenin durgun olduğu kuru havalar beklenmelidir.

Budamada hastalık önlemleri

• Budama aletlerini sık sık %10'luk çamaşır suyuna (sodyum hipoklorit) batırarak dezenfekte edin; özellikle ağaçtan ağaca geçerken. Bu, dal kanseri ve solgunluk gibi hastalıkların yayılmasını önler.
• Kuru, hastalıklı ve solgun dalları sağlam kısımdan keserek alın ve bahçeden uzaklaştırın; budama artıklarını bahçede bırakmayın.
• Büyük kesim yüzeylerini yara macunuyla kapatın.
• Hastalıklı ağaçları en son budayın.

Zeytin Hastalıkları: Belirtiler ve Mücadele

Zeytin hastalıklarının çoğu nemli, havasız ve bakımsız bahçelerde ortaya çıkar. Bu yüzden mücadelenin en güçlü silahı ilaç değil, doğru bahçe yönetimidir: uygun yer seçimi, ışık alan budama, ölçülü azot ve doğru sulama. İlaç kullanmanız gerekirse yalnızca ruhsatlı ürünleri, etiketindeki doz ve zamanda kullanın ve il/ilçe tarım müdürlüğünüze danışın.

1. Halkalı leke (Spilocaea oleagina)

Fotoğraf: Escanyapobres / Wikimedia Commons · CC BY-SA 4.0

Belirtiler: İlkbaharda yaprakların üst yüzünde siyahımsı–gri, yuvarlak noktalar görülür. Lekenin çevresinde açık ve koyu renkli halkalar oluşur; bu görünüm tavus kuşu tüyündeki gözlere benzediği için İngilizcede "peacock spot" denir. Bir yaprakta çapı 8–10 mm olan 2–30 leke bulunabilir. Lekeli yapraklar sararır ve dökülür; ağır yıllarda ağaç neredeyse çıplak kalır.

Zararı: Yaprak dökümü nedeniyle meyve tutumu azalır. Verim %20–25 oranında düşebilir, meyve dallarının %15–20'si kuruyabilir.

Ne zaman çıkar? Hastalık etmeni en iyi 18–20 °C'de gelişir; 9 °C'nin altında ve 30 °C'nin üstünde gelişemez. Bu yüzden yağışlı ve serin geçen ilkbahar ve sonbaharlarda yayılır; sıcak ve kuru yazda durur. Enfeksiyondan sonra belirtilerin görülmesi 30–61 gün sürebilir. Denize yakın, sulanan, nemli ve ağır topraklardaki bahçelerde hemen her yıl görülür.

Korunma:

• Taban, ağır ve su tutan arazilere bahçe kurmayın; su tutan bahçelerde drenaj açın.
• Fazla azotlu gübre kullanmayın.
• Ağaçları havalanacak ve ışık alacak şekilde budayın, kuru dalları temizleyin.
• Yere dökülen lekeli yaprakları toplayıp imha edin veya toprağa gömün.

İlaçlama zamanı (Bakanlık talimatı): Hastalık görülmeden önce koruyucu olarak bakırlı preparatlarla yapılır.

• Ege ve Marmara: 1. Sonbahar sürgünleri görülmeden hemen önce · 2. İlkbahar sürgünleri görülmeden hemen önce · 3. Çiçek salkımları belirginleştikten sonra, çiçekler açmadan önce.
• Akdeniz: 1. Hasattan sonra · 2. İlkbahar sürgünleri görülmeden hemen önce · 3. Çiçek salkımları belirginleştikten sonra, çiçekler açmadan önce.
• İlaçlamaların yağışların hemen öncesine veya sonrasına denk getirilmesi başarıyı artırır.

2. Dal kanseri (Pseudomonas savastanoi)

Fotoğraf: Hayan Alhasan / Wikimedia Commons · CC BY-SA 4.0

Belirtiler: Bir bakteri hastalığıdır. Gövde, dal ve sürgünlerde değişik büyüklükte ur ve siğiller oluşur. Yaprak, çiçek ve meyve dökümünden kalan küçük yaralarda siğiller küçük ve yuvarlaktır; sırık vuruğu, dolu yarası ve budama hatalarından oluşan urlar ise çatlaklar boyunca dalı sarar. Yoğun bulaşmada sürgünler kurur ve ağaç çıplaklaşır.

Nasıl yayılır? Bakteri nemli ve yağışlı havada ur yüzeyine çıkar; yağmur suyu, rüzgâr ve böceklerle yaralardan bulaşır. Sırıkla hasat, dolu ve bulaşık aşı kalemleri hastalığı yayar.

Korunma:

• Yeni bahçeleri sertifikalı fidanla kurun; temiz aşı kalemi kullanın.
• Sırıkla vurarak hasattan kaçının (Hasat).
• Kanserli ağaçları nemli ve yağışlı günlerde değil, etmenin durgun olduğu yaz aylarında budayın; budama aletlerini %10'luk çamaşır suyuyla sık sık dezenfekte edin; budama artıklarını yakarak imha edin.
• Gereğinden fazla azotlu gübre vermeyin. Makineli hasatta hastalıklı ağaçları en sona bırakın.

İlaçlama (Bakanlık talimatı): Urların belirginleştiği ve bakterinin aktif olmadığı temmuz–ağustos aylarında çok urlu kurumuş dallar temizlenir ve yara yerine %5'lik göztaşı eriyiği sürülür. Bulaşık bahçelerde bakırlı ilaçlama dört kez yapılır:

1. Aralık sonunda, hasattan hemen sonra,
2. Şubat sonunda; ayrıca don ve dolu zararından hemen sonra,
3. İlkbahar yağmurları başlamadan önce,
4. Sonbahar yağışlarından önce.

İlkbahar ilaçlamasında %1'lik, diğerlerinde %2'lik bordo bulamacı kullanılır.

3. Verticillium solgunluğu (Verticillium dahliae)

Belirtiler: Toprak kökenli bir mantar hastalığıdır; mantar kökten girip ağacın su iletim borularını tıkar. İki şekilde görülür:

• Akut solgunluk: Kış sonundan erken ilkbahara kadar görülür; sürgün ve dallar aniden kurur. Kuruyan dallarda yapraklar uzun süre dökülmeden kalabilir.
• Kronik solgunluk: İlkbaharda başlar; önce çiçekler kurur, ardından yapraklar sararıp dökülür ve dallar yavaş yavaş kurur.

Önemli: Bu hastalığa karşı etkili bir kimyasal mücadele yöntemi yoktur. Tek yol korunmaktır:

• Daha önce pamuk, domates, patlıcan, biber, kavun, karpuz gibi hassas bitkiler yetiştirilen ve hastalık görülen arazilere dikkat edin.
• Zeytin bahçelerinde bu hassas bitkilerle ara tarım yapmayın.
• Salma sulama yerine damla sulama yapın; aşırı sulamadan ve aşırı azottan kaçının.
• Toprak işlemeyi kökleri yaralamayacak şekilde yüzeysel yapın; yabancı otlarla mücadele edin.
• Solgun ve kuruyan dalları sağlam kısımdan budayıp bahçeden uzaklaştırın; hastalıklı yapraklar dökülmeden budamayı tamamlayın. Aletleri %10'luk çamaşır suyuyla dezenfekte edin.

4. Antraknoz (meyve çürüklüğü)

Meyvelerde, genellikle uç kısımda içe çökmüş, çürük lekelerle başlayan bir mantar hastalığıdır. Hastalığın şiddetli olduğu yıllarda meyve kaybı %50'ye kadar çıkabilir. Yere dökülen hastalıklı yaprak ve meyveleri toplayın, ağacı havalanacak şekilde budayın ve zeytin sineğiyle mücadele edin (sinek yaraları hastalığın girişini kolaylaştırır). Bakanlık talimatına göre sonbahar yağmurlarından önce bir ilaçlama yapılır; mayıs–haziran yağışlı geçerse ilave uygulama gerekebilir.

5. Kök çürüklükleri (Armillaria ve Rosellinia)

Ağır, uzun süre su tutan topraklarda ve orman alanlarına yakın bahçelerde görülen toprak kökenli mantar hastalıklarıdır. Yapraklar sararır, küçülür ve dökülür, dallar kurur; ağaç birkaç yıl içinde tamamen ölebilir. Sonbaharda kök boğazı çevresinde şapkalı mantarların çıkması Armillaria'nın işaretidir. Korunmanın yolu drenajı sağlamak ve aşırı sulamadan kaçınmaktır; ölen ağaçların kökleri bahçeden tamamen çıkarılmalıdır.