Elazığ Karakoçan Fidancı – Kayısı Fidanı ve Yetiştiriciliği

Kayısı Gübreleme Rehberi: Ne Zaman, Hangi Gübre Verilmeli?

Kayısı ağacı, doğru beslendiğinde verimi ve meyve kalitesi artan, gübrelemeye çok iyi cevap veren bir türdür. Ancak yanlış gübreleme, meyvede kalite kaybına, ağaçta ise hastalıklara yol açabilir. Bu yüzden kayısıda gübreleme "tahminle" değil, mutlaka toprak ve yaprak analizi sonuçlarına dayanarak yapılmalıdır.

Gübrelemeye başlamadan önce ne yapmalı?

Bahçenizi kurmadan önce, toprağın uygunluğunu anlamak için 0-30, 30-60 ve 60-90 cm derinliklerinden numune alarak analiz yaptırmalısınız. Sonraki yıllarda ise yapılacak tüm uygulamalar, 0-30 cm derinlikten alınan toprak örneğinin analiz sonuçlarına göre belirlenmelidir. Unutmayın, analiz yapılmadan verilen aşırı gübre, ağacın direncini kırabilir.

Temel besin elementleri ve görevleri

• Azot (N): Bitkinin büyümesi (vegetatif gelişme) ve verim için kritiktir. Azotun topraktan kolayca uzaklaşma riski nedeniyle gübre birkaç parçaya bölünerek verilmelidir.
• Fosfor (P): Çiçek gözü oluşumunu ve meyve kalitesini etkiler. Taze meyvelerin depolanma ömrünü artırır. Fosforun alımı toprak pH'ından doğrudan etkilenir.
• Potasyum (K): Meyvenin rengini, lezzetini ve kuru madde miktarını belirler. Ayrıca ağacın hastalık, don zararı ve kuraklığa karşı direncini artırır.
• Bor (B): Çiçek polen kalitesini ve döllenmeyi sağlar. Meyve tutumunu artırmak için kritik bir mikro elementtir.
• Demir (Zn) ve Çinko (Zn): Özellikle pH ve EC değeri yüksek topraklarda bu elementlerin eksikliği görülebilir.
• Organik Madde: Dikim sırasında her fidan için yaklaşık 10 kg yanmış çiftlik gübresi kullanılması, toprağın yapısını iyileştirir.

Besin eksikliği belirtileri nelerdir?

• Azot eksikliği: Ağaç gelişimi yavaşlar, yapraklar sararır.
• Azot fazlalığı: Yapraklar mavimsi-yeşil bir renk alır, sürgünler aşırı büyür ancak meyve olgunlaşması gecikir ve verim düşer.
• Fosfor eksikliği: Çiçek gözü oluşumu olumsuz etkilenir, verim düşer ve meyve olgunlaşması gecikir.
• Potasyum eksikliği: Ağacın büyümesi ve çiçeklenmesi geriler; ağaç hastalıklara ve kuraklığa karşı savunmasız kalır.
• Demir ve Çinko eksikliği: Yüksek pH'lı topraklarda görülür; yapraklarda renk bozuklukları meydana gelir. Bu durumda şelatlı gübrelerin yapraktan uygulanması önerilir.

Gübreleme zamanı ve yöntemi nasıl olmalı?

Gübreleme programı, ağacın yaşına, verimine ve analiz sonuçlarına göre değişir. Genel olarak şu takvim izlenebilir:

• Azotlu Gübreler: Geç kış veya erken ilkbahar döneminde uygulanmalıdır. Azotun büyük bir kısmı çiçeklenmeden yaklaşık 20 gün önce, geri kalan kısmı ise hasattan 1 ay önce (çekirdek sertleşme döneminde) sulama ile verilmelidir.
• Fosforlu ve Potasyumlu Gübreler: Şubat-Mart gibi erken ilkbaharda uygulanabileceği gibi, bir kısmı hasat sonrası da verilebilir.
• Bor Uygulamaları: Meyve tutumunu artırmak için çiçeklenmeden önce veya ağaçların yaprak döküp uyku dönemine geçtiği zamanda yapılabilir.
• Uygulama Sınırı: Gübreleme işlemleri en geç ağustos ayı ortalarında bitirilmelidir.
• Sistem: Eğer damla sulama kullanıyorsanız, mutlaka damla sulamaya uygun, suda tamamen çözünebilen gübreler seçmelisiniz.

Önemli Not: Gübre miktarları (dozları) toprak yapısına, ağacın yaşına ve analiz sonuçlarına göre tamamen değişir. Yanlış doz kullanımı ağaçta zamklanma (Gummosis) gibi hastalıklara veya verim kaybına neden olabilir. Uygulama yapmadan önce mutlaka bölgenizdeki tarım müdürlüklerine veya uzman ziraat mühendislerine danışın.

Kayısı Budama Rehberi: Şekil Verme, Verim ve Dikim Budaması Nasıl Yapılır?

Kayısı yetiştiriciliğinde budama; ağacın formunu belirlemek, meyve kalitesini artırmak ve verimi sürdürülebilir kılmak için yapılan en kritik kültürel işlemlerden birine yer verir. Kayısı ağaçları, budama şekline göre farklı gelişim özellikleri gösterir. Budama işlemleri temel olarak üç ana başlıkta incelenir: dikim budaması, şekil budaması ve mahsul budaması.

Dikim budaması nasıl yapılır?

Fidanlar henüz toprağa dikilmeden önce mutlaka kök ve taç budaması yapılmalıdır. Kök budamasında; yaralı, kırılmış veya birbirine girmiş kökler ayıklanmalı, uzun kökler ise dikim çukurunun büyüklüğüne göre kısaltılmalıdır. Ancak dikkat edilmelidir ki, köklerin aşırı budanması ağacın sürgün vermeye başladığında ihtiyaç duyacağı besin maddelerini depoladığı alanları azaltabilir.

Şekil (terbiye) budaması ve sistemleri

Genç ağaçlarda taç yapısı genellikle 3 yıl içerisinde oluşturulur. Uygulanan sistem, bölgenin iklimine göre seçilmelidir:

• Goble (Kâse/Çanak) Şekli: Yağışlı ve nemli bölgeler için idealdir. Işıktan maksimum yararlanmayı sağlar ve taç içindeki nemi azaltarak mantari hastalık riskini düşürme avantajı sunar. Ancak kurak ve sıcak bölgelerde, güneşin etkisiyle gövde, yaprak ve meyvelerde yanıklara yol açabilir. Ayrıca aşırı meyve yükü ve kar ağırlığı altında dal kırılmalarına neden olabilir. Bu sistemde tepeye yakın 3 sürgün seçilir, dallar arası 10-20 cm aralık ve 100-120 derecelik açı hedeflenir.
• Doruk Dallı ve Değişik Doruk Dallı Sistemler: Bu sistemlerde bir lider dal ve ona bağlı yan dallar bulunur. Değişik doruk dallı sistemde, toprak seviyesinden 40–50 cm yukarıda gelişen, birbirine çarpmayan, gövde ile 45–60 derece açı yapan 4–5 sürgün seçilerek ağaç şekillendirilir.

Yaz budaması ve uç alma

Yaz budaması, özellikle ağaçları şekillendirme yıllarında meyve kalitesini artırmak için yapılır. Bu işlem; meyvelerin daha iyi renklenmesini sağlar, ağacın büyümesini kontrol eder ve kış budamasını kolaylaştırır. Sürgünler odunlaşmaya başladıktan sonra yapılır. Yaz boyunca sürgün seyreltme, uç alma, dalları eğme, bükme veya açılarını değiştirme gibi işlemler uygulanabilir. Bazı çalışmalarda, yıllık sürgünlerin uç kısmının 1/3'ünün kesilmesinin verimi artırdığı gözlemlenmiştir.

Mahsul ve gençleştirme budaması

Verim çağındaki ağaçlarda, meyve yükü altındaki dallar mahsule yattığında çok ağır budamalardan kaçınılmalıdır. Sadece hastalıklı, kırılmış veya ışığı engelleyen dallar temizlenmelidir. Önemli Uyarı: Kayısı ağaçları şiddetli budamaya karşı hassastır; aşırı kesimlerde ağaç zamk salabilir, kalın dal kesimleri devam ederse ağaç sararıp kuruyabilir. Bu nedenle kalın dal kesimi yapılacaksa bu işlem 2-3 yıla yayılmalıdır. Verimden düşmüş yaşlı ağaçlar ise budama ile değil; sulama ve gübreleme gibi iyi bakım yöntemleriyle ıslah edilmelidir.

Budama zamanı ve dikkat edilmesi gerekenler

• Zamanlama: Kışları ılık geçen yerlerde ağaçlar uyku dönemindeyken (yaprak dökümü ile bahar uyanışı arası) budama yapılabilir. Ancak kışın sert geçtiği, -20 dereceleri bulan bölgelerde, şiddetli donlardan önce budama yapılmamalı; budama baharda tomurcuklar kabarmadan hemen önce gerçekleştirilmelidir.
• Budama Aletleri: Hastalıkların (özellikle bakteriyel ve fungal) yayılmasını önlemek için budama makasları her ağaç değişiminde dezenfekte edilmelidir. Bunun için 4 birim suya 1 birim çamaşır suyu karışımı kullanılabilir.
• Yara Bakımı: Budama sırasında açılan derin yaralar mutlaka aşı macunu ile kapatılmalıdır. Aksi halde rüzgâr, güneş ve yağışlar yara yerlerinde çürümeye neden olur.
• Kesim Kalitesi: Kayısı ağaçları kaba ve özeniz kesimleri sevmez. Kesimler "tırnak" bırakılmadan, temiz ve düzgün yapılmalıdır.

Kayısı Hastalıkları: Belirtiler, Nedenleri ve Korunma Yolları

Kayısı yetiştiriciliğinde verimi ve meyve kalitesini düşüren hastalıkların çoğu, nemli havalar ve bakımsız bahçeler nedeniyle ortaya çıkar. Bu hastalıklarla mücadelenin temel taşı ilaçlama değil, doğru bahçe yönetimidir. Hastalık belirtilerini erkenden fark etmek, ağaçlarınızın ömrünü uzatmak için kritiktir. İlaçlama yapmanız gerektiğinde yalnızca ruhsatlı ürünleri, etiketindeki doz ve zamanda kullanın ve mutlaka il/ilçe tarım müdürlüklerine danışın.

1. Monilya (Monilinia spp.)

Fotoğraf: Ina · CC0

Belirtiler: Mantari bir hastalık olan monilya, kayısı yetiştirilen tüm bölgelerde görülebilir. Hastalık; çiçek, çiçek sapı, meyve ve sürgünlerde ciddi zararlar yapar.

• Çiçeklerde: Çiçeklenmeden hemen sonra taç yapraklarda yağ lekesi gibi bir görünüm oluşur. Zamanla çiçek kahverengiye döner ve kurusa da dalda uzun süre asılı kalır.
• Yapraklarda: Yaklaşık 1 mm çapında, yuvarlak, yağ lekesi görünümünde lekeler oluşur. Kenarları kırmızımtırak, ortası koyu kahverengi olan bu lekeler zamanla dökülerek yaprakta delikler açar.
• Meyvelerde: 1-2 mm çapında, dağılmış yuvarlak lekeler görülür. Bazen bu lekeler birleşerek meyve yüzeyini sıvama şeklinde kaplar. Lekelerin ortası koyu, etrafı açık kırmızımsıdır; zamanla siyahlaşabilir. Meyve dokusu su kaybederek buruşur ve meyve mumyalaşarak dalda asılı kalır.
• Sürgünlerde: Sürgünler üzerinde yuvarlak, kahverengi-kırmızı lekeler oluşabilir.

Nasıl Yayılır? Nemli havalarda hastalık hızla yayılır. Mantar, kışın hastalıklı meyveler ve dallar üzerinde misel halinde kışı geçirir. İlkbaharda ise hastalıklı meyvelerden veya dallardan çiçeklere bulaşır.

Korunma ve Kültürel Önlemler:

• İlkbaharda enfekte olmuş yaprak, çiçek ve sürgünler kesilerek araziden uzaklaştırılmalıdır.
• Yere dökülen ve mumyalaşmış meyveler mutlaka toplanıp imha edilmelidir.
meyve üzerinde oluşan konidi (spor) kitlelerini engellemek için bahçe temizliğine önem verilmelidir.

2. Şarka Virüsü (Plum pox virus)

Fotoğraf: Jiri Sochor, Petr Babula, Vojtech Adam, Boris Krska, and Rene Kizek · CC BY 3.0

Belirtiler: Özellikle Ege, Akdeniz ve İç Anadolu bölgelerinde tespit edilen bu virüs, üretimde çok ciddi sorunlara yol açar.

• Yapraklarda: Damarlar boyunca renk açılması görülür.
• Çiçeklerde: Taç yapraklarda pembemsi renkli çizgiler oluşur.
• Meyvelerde: Halka şeklinde çöküntüler meydana gelir. Bu çöküntülerin olduğu yerler kahverengileşir ve çekirdekte de bu lekelerin iz düşümü görülür. Meyvenin tadı ve aroması bozulur, meyve tatsızlaşır.

Önemli: Bu virüsün kimyasal bir mücadelesi yoktur. Hastalığa yakalanan ağaçlardan üretim materyali alınmamalı ve bu ağaçlar sökülerek araziden uzaklaştırılmalıdır.

Korunma:

• Bahçe kurulurken mutlaka virüsten ari (temiz) fidan kullanılmalıdır.
• Hastalığa dayanıklı çeşitler ve anaçlar tercih edilmelidir.
• Hastalığı taşıyan yaprak bitleri (vektörler) ile mücadele edilmelidir.

3. Bakteriyel Kanser ve Zamklanma (Pseudomonas syringae pv. syringae)

Fotoğraf: Howard F. Schwartz · CC BY 3.0 us

Belirtiler: Özellikle kayısı, erik ve kirazda görülen bakteriyel bir hastalıktır. Ağaçların zayıflamasına, verimin azalmasına ve kalitenin düşmesine neden olur.

• Gövde ve Dallarda: Ana dallarda ve gövdede kanserli yapılar oluşur. Bu yapılar ıslak ve yanık bir görünümde olup, üzerinde zamk akıntısı görülür.
• Yapraklarda: Küçük, yuvarlak ve şekilsiz lekeler oluşur. Başlangıçta soluk yeşil, yağ lekesi görünümündeki lekeler zamanla açık kahve veya kirli beyaza döner; bu kısımlar kuruyup dökülerek yaprağı delikli hale getirir.
• Diğer kısımlar: Çiçekler, meyve sapları, gözler ve genç sürgünler de hastalıktan etkilenebilir.

Nasıl Yayılır? Bakteriler; sonbaharda budama yaralarından, göz diplerinden, yaprak izlerinden veya dolu/sırık vuruğu gibi yaralardan ağaca girer.

Korunma:

• Sağlıklı gözlerden üretilmiş fidanlar kullanılmalıdır.
• Budama sırasında kullanılan aletler her ağaç geçişinde dezenfekte edilmelidir.
• Hastalıklı dal ve sürgünler budanarak araziden uzaklaştırılmalıdır.

4. Diğer Kök ve Solgunluk Hastalıkları

Kayısı bahçelerinde kök sistemini ve ağaç sağlığını tehdit eden başka önemli hastalıklar da mevcuttur:

• Kök Hastalıkları: Köklerde urlara sebep olan Kök Kanseri; ayrıca Rosallinia kök çürüklüğü, Armillaria kök çürüklüğü ve Phytopthora kök boğazı çürüklüğü görülmektedir.
• Solgunluk Hastalıkları: Ağacın su iletimini bozarak kurumasına neden olan Verticillium solgunluğu gibi hastalıklar bahçede izlenmelidir.

Not: Bu tür kök ve solgunluk hastalıklarının belirtileri bölgeye ve çeşide göre değişebilir; kesin teşhis için mutlaka bölgenizdeki tarım müdürlüklerine danışın.