Amasya Fidancı – Elma Fidanı ve Yetiştiriciliği

Elma Gübreleme Rehberi: Ne Zaman, Hangi Gübre Verilmeli?

Elma yetiştiriciliğinde yüksek verim ve kaliteli meyve almanın anahtarı, doğru zamanda doğru besini vermektir. Elma ağacı, meyve oluşumu ve depolama süresi boyunca topraktan önemli miktarda besin elementleri tüketir. Ancak gübreleme yaparken "tahminle" hareket etmek yerine, toprağın ve ağacın gerçek ihtiyacına odaklanmak gerekir.

Önce analiz: Doğru miktarı nasıl buluruz?

Elma bahçelerinde verilecek gübre miktarı; toprağın karakterine, toprak işleme usulüne, ağacın yaşına, büyüme gücüne ve alınan ürün miktarına göre büyük farklılıklar gösterir. En büyük hata, standart bir miktar uygulamaktır. En doğrusu, verilecek gübre miktarının toprak ve yaprak analizleri ile tespit edilmesidir. Analiz sonuçlarına göre yapılan gübreleme, hem maliyeti düşürür hem de ağacın sağlığını korur.

Temel besin elementleri ve görevleri

Elma ağacının sağlıklı gelişimi ve kaliteli meyve üretimi için üç ana element kritik rol oynar:

• Azot (N): Meyve kalitesini ve verimi artırırken, meyve dökülmesini azaltır. İlkbaharda tomurcuklar patlamadan önce uygulanması önerilir. Dikkat: Aşırı azot uygulaması, ağacın çok sulu ve yumuşak sürgünler vermesine neden olarak ateş yanıklığı (fire blight) hastalığına karşı ağacı çok hassas hale getirebilir. Ayrıca verilen azotlu gübrelerin, meyveler olgunlaşmadan önce tükenmiş olması gerekir.
• Fosfor (P): Ağacın iyi çiçek bağlamasını, kök gelişimini ve meyveye yatmasını sağlar. Özellikle dikim sırasında çukurun dibine uygulanması önemlidir.
• Potasyum (K): Çiçeklenmeyi teşvik eder ve periyodisiteyi (var-yok durumu) azaltır. Meyve iriliğini, lezzetini ve doku sıklığını artırırken, meyvenin saklanma süresini de uzatır. Ayrıca fotosentez ve şeker yapımında etkilidir.
• Organik Madde: Fidan dikiminde çukurun içine veya kök çevresine karıştırılan yanmış ahır gübresi, toprağın yapısını iyileştirir.

Besin dengesizliği ve hastalık ilişkisi

Besin elementlerinin eksikliği veya dengesizliği, meyvede fiziksel sorunlara yol açabilir. Örneğin, Acı benek hastalığı, bitki besin elementlerinin oranındaki dengesizlik sonucu ortaya çıkabilir. Bu durum, elma kabuğundaki koyu renkli lekelerle görülen Alternaria meyve çürüklüğü ile karıştırılmamalıdır; çünkü Alternaria bir fungus (mantar) enfeksiyonudur.

Gübreleme zamanı ve yöntemi

Gübreleme, ağacın fenolojik dönemlerine (gelişim evrelerine) göre planlanmalıdır:

• İlkbahar Dönemi: Tomurcuklar patlamadan önce ağaç başına 100-250 gr civarında amonyum sülfat ya da amonyum nitrat gibi azotlu gübreler uygulanabilir.
• Sonbahar Dönemi: Kışa girerken, 10 cm derinliğe ağaç başına 150-350 gr civarında DAP (18-46) gibi fosfor ağırlıklı gübreler uygulanması önerilir.
• Dikim Esnasında: Fidan dikilirken çukurun tabanına, toprağın kuvvetine göre 150-200 gr T.S.P veya DAP konulması kök gelişimi için faydalıdır.
• Uygulama Alanı: Gübreleme yapılırken, ağaç köklerinin taç izdüşümünün (ağacın gövdesinden dışarıya doğru uzanan kısmının) altına dikkat edilmelidir. Unutmayın, ağaç kökleri taç kısmının yaklaşık iki katı kadar bir alana kadar yayılabilir.

Gübre miktarları ve dozajları için mutlaka bölgenizdeki il/ilçe tarım müdürlüklerine veya yetkili ziraat mühendislerine danışarak, analiz sonuçlarınıza özel bir program oluşturun. Ruhsatlı ürün kullanımı ve etiket dozlarına uymak ağacınızın geleceği için hayati önem taşır.

Elma Budama ve Terbiye Sistemleri: Şekil Verme, Verim ve Hastalıkla Mücadele

Elma yetiştiriciliğinde budama, ağacın anaç ve çeşidine göre büyük farklılıklar gösterir. Budamanın temel amacı; ağacın kuvvetine uygun bir iskelet oluşturmak, güneş ışığından maksimum yararlanmasını sağlamak ve verimli dalları korumarak sürdürülebilir bir meyve yükü oluşturmaktır. Elma ağaçlarında uygulanan terbiye sistemleri, kullanılan anaç tipine (bodur, yarı bodur veya standart) göre belirlenir.

Elmada Terbiye (Şekil Verme) Sistemleri

Elma bahçelerinde kullanılan anaçların karakterine göre farklı şekiller uygulanır. En yaygın sistemler şunlardır:

• Modifiye Lider (Değişik Doruk Dallı) Sistemi: Özellikle Starkrimson Delicious ve Starkspur Golden Delicious gibi spur tipi (meyve dalı az, sürgün kuvvetli) çeşitlerde tercih edilir. Bu sistemde ağaç, bir Noel çamına benzeyecek şekilde yönlendirilmelidir.
• İnce İğ Sistemi: Özellikle bodur anaçlarda (M9 gibi) kullanılır. Ağaçlar alçak bir çatı ve lider daldan çıkan küçük meyve dalcıklarından oluşur. Bu sistemdeki ağaçlar ömürleri boyunca bir desteğe ihtiyaç duyarlar.
• Diğer Sistemler: Ağacın kuvvetine göre Goble, Lider (Doruk Dallı) veya Palmet terbiye şekilleri de uygulanabilir.

Yıllara Göre Budama Nasıl Yapılmalıdır?

Budama işlemleri dikimden itibaren her yıl farklı bir strateji izlemeyi gerektirir:

Dikim Budaması: Tercihen 1 yaşlı fidanlarda, fidanın tepesi topraktan yaklaşık 70-80 cm (bazı durumlarda 80-12mu cm) yükseklikten kesilir. Gövde üzerinde toprak yüzeyinden 15 cm ile 40 cm arasındaki sürgünler dipten çıkarılmalıdır.

İlk Yıllar (Gelişim Dönemi):

• İlk yıl sonunda ağaç dengeli gelişmişse sadece lider dalın uzantısı çıkarılabilir.
• İkinci yılda, seçilen ana dallar üzerinde ikinci derecede dallar oluşturulmalı ve bunlar yeterince kısaltılmalıdır.
• Ağacın ışık alması için yan dallar geniş açı yapacak şekilde iple ağırlık bağlanarak eğilmeli; ancak yan dallarda kesinlikle uç alma yapılmamalıdır.
• Önemli: İlk 3 yıl ağaçlardan meyve beklenmemelidir. Bu süreçte açan tüm çiçekler koparılmalıdır ki ağaç meyveye değil, güçlü çatı dalları oluşturmaya enerji harcasın.

Olgunluk Dönemi: Ağaç yüksekliği 2.5 metreyi geçtiğinde, her yıl bir veya daha yaşlı dallarda kısaltma yapılmalıdır. Çok kuvvetli gelişme görülen yıllarda, gelişimi dengelemek için yaz budaması da yapılabilir.

Budamada Hastalık ve Zararlı Önlemleri

Budama, hastalıkların ağaçtan ağaca yayılması için en riskli dönemlerden biridir. Özellikle Ateş Yanıklığı gibi bakteriyel hastalıklar budama aletleriyle hızla bulaşabilir.

• Alet Dezenfeksiyonu: Budama makaslarını her ağaçtan diğerine geçerken mutlaka %10'luk çamaşır suyuna daldırarak dezenfekte edin.
• Yara Koruması: Büyük dallar kesildiğinde kesim yüzeylerine %10'luk çamaşır suyu sürülmeli ve mutlaka aşı macunu ile kapatılmalıdır.
• Enfekte Parçaların İmhası: Hastalıklı çiçek demetleri, sürgünler ve dallar, enfeksiyon noktasının en az 30-40 cm altından kesilerek bahçeden uzaklaştırılmalıdır. Yere dökülen yapraklar ise sonbaharda toplanıp yakılmalı veya derince gömülmelidir.
• Zararlı Takibi: Yaprak biti ve psillid gibi zararlılar hastalık yayılımını kolaylaştırdığı için bu zararlılarla mücadele aksatılmamalıdır.

Dal Sıracı Olan Bahçelerde İlaçlama Notu

Eğer bahçenizde dal sıracı hastalığı mevcutsa, budama sonrası ilaçlama dozlarına dikkat edilmelidir. Sıracı bulunan yerlerde %2'lik Bordo Bulamacı veya hazır bakırlı preparatlar %0,8 dozunda; dal sıracı bulunmayan yerlerde ise %1'lik Bordo Bulamacı veya hazır bakırlı preparatlar %0,4 dozunda kullanılmalıdır. Bölgenizdeki güncel durum için mutlaka il/ilçe tarım müdürlüklerine danışın.

Elma Hastalıkları: Belirtiler, Nedenleri ve Mücadele Yöntemleri

Elma bahçelerinde verim kaybına ve ağaç ölümlerine neden olan hastalıkların çoğu nemli, havasız ve bakımsız ortamları sever. Elma yetiştiriciliğinde en güçlü savunma hattınız ilaçlama değil, doğru kültürel önlemlerdir. Hastalıklarla mücadelede her zaman ruhsatlı ürünleri, etiket dozunda ve zamanında kullanmalı; ilaçlama programı için mutlaka il/ilçe tarım müdürlüklerine danışmalısınız.

1. Ateş Yanıklığı (Erwinia amylovora)

Fotoğraf: Ninjatacoshell · CC BY-SA 3.0

Belirtiler: Bir bakteri hastalığıdır. Yaprakların alt ve üst yüzeyinde başlangıçta yağlımsı görünen lekeler oluşur; bu lekeler zamanla zeytin rengini alıp kahverengileşir. Sürgünlerde ve dallarda yanık benzeri kurumalar görülür. Hastalıklı sürgünlerin boyu kısa ve cılız kalır, tomurcuklar ise ya ölür ya da üzerinde hastalığı taşıyarak gelecek yıla aktarır. Meyvelerde ise yanık benzeri çöküntüler oluşabilir.

Nasıl yayılır? Bakteri; yağmur, rüzgâr, böcekler, kuşlar ve budama aletleriyle ağaçtan ağaca taşınır. Kışın dallardaki ve gövdedeki eski kanser yaralarının kenarlarında, kabuk dokusunda kışı geçirir.

Korunma ve Mücadele:

• Fidan üretiminde mutlaka sağlıklı çöğür ve gözler kullanılmalıdır.
• Ağaç üzerindeki hastalıklı çiçek demetleri, sürgün ve dallar, enfeksiyon noktasının en az 30-40 cm altından kesilerek bahçeden uzaklaştırılmalıdır.
• Budama aletleri her kullanımda %10'luk çamaşır suyuna daldırılarak dezenfekte edilmelidir.
• Büyük dallar kesildiğinde kesim yerlerine %10'luk çamaşır suyu sürülmeli ve mutlaka aşı macunu ile kapatılmalıdır.
• Yaprak biti ve psillid gibi zararlılarla mücadele edilmelidir, çünkü bu böcekler hastalığı taşır.
• Ağır hasta ağaçlar sökülüp yakılmalıdır.
• Bahçede arı kovanları varsa, hastalığın yayılmasını önlemek için bu kovanlar kaldırılmalıdır.
• Hastalığın sağlam ağaçlara bulaşmasını önlemek için hasta ağaçların etrafına 60 cm derinlik ve 30 cm genişlikte hendekler açılmalıdır.

2. Elma Küllemesi (Podosphaera leucotricha)

Fotoğraf: megachile · CC0

Belirtiler: Sürgünler üzerinde beyaz, unsu bir tabaka oluşur. Bu beyaz kitle koklandığında belirgin bir balık kokusu verir. Yaprakların genellikle alt yüzünde, bazen de üst yüzünde küçük, zamanla büyüyen unsu beyaz lekeler görülür. Genç yapraklar bu hastalık nedeniyle mızrak gibi uzun, dar ve içe doğru kıvrık gelişir; renkleri zamanla kahverengiye dönerek erkenden dökülür. Meyvelerde de beyaz unlu bir tabaka görülebilir; meyveler küçük, şekilsiz ve lekeli kalır.

Zararı: Sürgünlerin zayıf kalmasına, kurumasına, yaprakların erken dökülmesine ve meyve oluşumunun engellenmesine neden olur. Odun ve meyve gözlerini de hastalandırabilir.

Korunma:

• Hastalığa karşı dayanıklı çeşit ve anaçlar tercih edilmelidir. Elmalarda M7, Novole ve Robusta 5 anaçları en dayanıklı olanlardır; M9, M26, M27 ve Mark ise en duyarlı olanlardır.
• Bahçedeki hava sirkülasyonunu artırmak için uygun budama yapılmalıdır.

3. Elma Kara Lekesi (Venturia inaequalis)

Fotoğraf: Wikimedia Commons · Public domain

Belirtiler: Yapraklarda koyu renkli, yağlımsı lekeler oluşur. Bu lekeler zamanla genişleyerek yaprağın kurumasına ve dökülmesine yolaksınabilir.

Korunma: Bahçe temizliği ve bitki sağlığının korunması temel önlemdir.

4. Meyve Monilyası / Mumya (Monilinia fructigena)

Fotoğraf: Ina · CC0

Belirtiler: Hastalıklı meyve dokusu hızla su kaybederek buruşur ve dalda asılı kalarak "mumya" gibi bir görünüm alır. Hastalık meyveyi enfekte ederek çürümeye yol açar.

Korunma:

• Dalı üzerinde kalan mumyalaşmış meyveler temizlenmelidir.

5. Elma Mozaik Virüsü (Apple mosaic ilarvius)

Belirtiler: Yapraklarda açık, daha sonra koyulaşan portakal renginde veya sarı, dairesel/halka şeklinde lekeler ve mozaikleşme görülür. Yaprak damarlarında renk açılmaları meydana gelir. Hassas çeşitlerde bu lekeler bütün yapraklara yayılabilir ve olgun yapraklar dökülebilir. İlerleyen dönemlerde bu lekeler kahverengiye döner.

Nasıl yayılır? Virüs; mekanik yollarla (budama aletleri vb.) ve tohum hariç diğer üretim materyalleri ile taşınır. Birçok ticari çeşitte belirti göstermeden (latent) bulunabilir.

Korunma:

• Fidan üretiminde sağlıklı materyal kullanımı esastır.
• Budama aletlerinin dezenfeksiyonu bu tür virüslerin yayılmasını önlemek için kritiktir.

6. Alternarya Meyve Çürüklüğü (Alternaria alternata)

Belirtiler: Elma kabuğunda koyu renkli lekeler oluşur. Bu durum, besin elementleri dengesizliğinden kaynaklanan "acı benek" hastalığı ile karıştırılmamalıdır; çünkü Alternarya bir fungus (mantar) enfeksiyonudur. Meyvede çürüklük yapar.

7. Kök Kanseri (Agrobacterium tumefaciens)

Belirtiler: Bakteri, bitkinin köklerindeki yaralardan (böcek, nematod veya don zararı kaynaklı) içeri girerek ur (tümör) oluşturur.

Nasıl yayılır? Bakteri toprakta uzun süre canlı kalabilir; bulaşık fidanlar ve toprak yoluyla yayılır.

Korunma:

• Fidan dikerken sağlıklı ve sertifikalı fidanlar kullanılmalıdır.
• Toprak ve fidan kaynaklı bulaşmayı önlemek için dikim öncesi toprak hijyenine dikkat edilmelidir.